Sunday, September 25, 2011

'Koshali Meghaduta' (Purba Megha):कोशली मेघदूत (पूर्ब मेघ): Dr.Harekrishna Meher

                                                    ‘Koshali Meghaduta’
By : Dr. Harekrishna Meher
(Complete ‘Koshali Lyrical Translation of Poet Kalidasa’s  
Sanskrit Kavya ‘Meghadutam’)
= = = = = = = = = = = =


Published by :   
‘Trupti’, Bhubaneswar-2, Orissa, India, 2010.  
[ISBN : 13 978-93-80758-03-9]
*
'Koshali Meghaduta' Book : 

Ref :   



For this ‘Koshali Meghaduta’ book,   

Translator Dr. Harekrishna Meher
was honoured with
  

‘Dr.Nilamadhab Panigrahi Award’-2010    
conferred by   
Sambalpur University, Jyoti Vihar, Sambalpur, Orissa.
Ref :  

http://hkmeher.blogspot.com/2011/08/nilamadhab-panigrahi-samman-to.html.
= = = = = = = = 

Purba Megha , Part-1,   
Koshali Meghaduta, is presented here.

*

= = = = = = = = = = 
  
मूल संस्कृत मेघदूत-काव्य : महाकबि कालिदास
कोशली गीत रूपान्तर : डॉ. हरेकृष्ण मेहेर
*

कोशली मेघदूत
---------------------------------------------------
( उपक्रम - Introduction by Translator )
*

महाकबि कालिदास कबि-कुलर् गुरु,
संस्कुरुत साहित्यर् से त महामेरु ।
पुर्‌थीय़ाक उड़ुछे उजल्
य़श्-पताका ताँकर्,
महकि य़ाउछे मधुर् बास
कोमल् काब्य-फुलर् ।
आदिरसे गीति-काब्य रचिछन्,
दुनिआथि सुबिख्यात् 'मेघदूत' तार् नाँ ।
भाबर् कथा कबि लेखि य़ाइछन्,
प्रिय प्रियार् बिरह दशा हेइछे बर्नना ॥ (i)
*
माहादेबर् पूजा काजे य़क्ष जुआन् पिला,
पर्‌ति दिन् फुल् आन्‌बार् कबार् करुथिला ।
हेइ करि नूआँ भिआ
से त कनिआँ-रसिआ
ठिक् बेल्‌के काम् आरु नाइँ कला निजर् ;
पर्‌भु-पादे पूजा सेबार्
बाधा सेने एन्ति हेबार्
देखि मालिक् कुबेर् रजा हेले रिसा-जर्‌जर् ।
कनिआँ लगुन् अल्‌गा करि
से पिलाके रजा,
बहुत् दूरके पठेइ देले
भोग्‌बा लागि सजा ।
य़क्ष य़ुआन् दूत बनेइ मेघके
मनर् कथा केते जनेइ ताहाके,
पठेइ थिला प्रिया निके
सुखर् दुखर् खबेर् ।
देबभाषार् से मेघदूत् काब्यके
कोश्‌ली भाषार् गीत् रूपे लेखुछे,
संस्कुरुतर् कबि शिरी
हरेकृष्ण मेहेर् ॥ (ii)

= = = = = = = = =

पूर्ब मेघ
*

[1]
य़क्ष नूआँ बिहा हेइ कनिआँ पाशे माति,
कामे हेला कर्‌बा य़ोगुँ ताके य़क्ष-पति ।
शाएप् देले - ‘ रामगिरि पर्बतके जा’,
कनिआँ छाड़ि गुटे बछर् एक्‌ला सेने था’ ।
य़क्ष बिच्‌रा निस्तेज् हेइ
लमा शास्ति पाइ,
बसा कर्‌ला रामगिरिर्
आश्रम्‌थि य़ाइ ।
सेन बनबास् करिथिले शिरीरामर् रानी,
पतिबर्‌ता सीतादेबी जनक्-रजार् ननी ।
ताँकर् देहे लागि करि पबितर्,
हेइछे सेने सिनान् बेले
पाएन् सबु निर्मल् ।
केतेनिकेते नमेरु गछ सेठाने,
भर्ति अछे बहल् पतर्
गहन् छाइ शीतल् ॥
*
[2]
रहि करि से राम्‌गिरिने प्रियार् बिने उदास्,
झुरि झुरि कटेइ देला य़क्ष केतेक् मास् ।
पिन्धि थिला सुनार् बला
तल्‌के खस्‌रि आस्‌ला,
दुब्‌ला हाते मणिबन्धन्
मेला मेला दिश्‌ला ।
आषाढ़् मासर् पहेला दिने देख्‌ला से,
पाहाड़्-चूले कलाहाँडिआ
बादल् अछे घोटि ।
खेते जेन्ता बड़ा सुन्दर् हातीटे,
खेला कर्‌सि माएट् उखाड़ि
दाँते पिटि पिटि ॥
*
[3]
देख्‌ला परे प्रेम् इच्छा जाग्‌ला सेतार् मने,
केन्‌सि मते ठिआ हेइ से बादलर् साम्‌ने ।
आँखिर् लह भित्‌रे भित्‌रे
चापि करि य़ुबक्,
जह बेल् तक् भाब्‌ना कला
कुबेर् रजार् सेबक् ।
कनिआँ सुन्द्‌‍री निजर् पाशे थिले बि,
बादल् देखि प्रेमी लोकर्
मन् हेसि अथा ।
प्रियार् गला आप्‌टि करि धर्‌बाके,
आतुर् य़िए दूरे अछे
नाइँ कह तार् कथा ॥
*
[4]
शराबन आस्‌ले पाखे प्रिया गलामाली,
रख्‌बा य़ेन्ति तार् कोमल् परान्‌के सँभालि ।
हेतिर् लागि बादल्-हाते
य़क्ष कनिआँ निके,
कुशल् सन्देश् पठैमि बलि
भाबना कर्‌ला टिके ।
ताजा ताजा फुटि थिला कुरे फुल्,
तोलि करि मेघर् काजे
अर्घ्य अर्‌पि देला ।
पर्‌घेइ करि हरष् मने ताहाके,
य़क्ष-पिला पीर्‌ति भरि मधुर् कथा कहेला ॥
*
[5]
काहिँ बादल् ? काहिँ खबर् ?
मेल् नाइन केन्‌सि,
कुहुला जुए पाएन् पबन्
मिश्‌ले बादल् बन्‌सि ।
इन्द्रि निजर् सबल् थिले परान्‌धारी सिना,
खबर् पाति नेइ पार्‌सन् मेघर् शकत् नाइँना ।
इ कथाके य़क्ष बोप्‌रा
बुझि नाइँ पारि,
गुहैर् कला मेघर् आगे
उच्छन् हेइ भारि ।
काम्‌ना य़दि मन् भित्‌रे घारिछे,
प्रकुर्‌ति से प्रेमी लोक्‌के
करि देसि बिकल् ।
किए सचेत् किए अचेत् इ कथा,
जानि नाइँ पारे से त
हेसि बड़ा कल्‌बल् ॥
*

[6]
"बादल् भाइ रे !
पुष्कराबर्तकर् बँश दुनिआ अछे जानि,
से कुले तोर् जनम् आए, तुइ त खान्‌दानी ।
इन्दर् रजार् खोब् बिशुआस्
अछे तोर् ठाने,
इच्छा कर्‌ले रूप् धर्‌सु
इ कथा मुइँ जानेँ ।
दूरे अछे मोर् कनिआँ भाग्य खराप् भारि,
इथिर् काजे जनउछेँ तके मोर् गुहारि ।
गुनी लोकर् आगे निजर् पार्थना,
बिफल् हेले हउ पछे
सेटा उतम् आए ।
नीच् लोकर् ठाने य़ेते गुहारि,
सफल् हेले घले सेटा
भल् नाइँसे घाए ॥
*
[7]
तापित् लोकर् आस्‌रा तुइ
करि पार्‌सु शीतल्,
कनिआँ निके खबर् छने
नेइ जा मोर् बादल् !
कुबेर् रजार् रागे मुइँ धुरे हउछेँ झुरि,
य़िबु तुइ य़क्ष-पतिर् देस् अल्‌का पुरी ।
सेन बाहार् बगिचाने रहिछन्,
माहापुरु शिब, ताँकर्
मुँड़े अछे चन्दर् ।
महल् सबु धोब् दिशि चम्‌कुछे,
बाजि करि चन्दर्-किरन्
उजल् केड़े सुन्दर् ॥
*
[8]
तुइ आकाशे य़ेतेबेले चाल्‌बु खुसि हेइ,
पथिक् लोकर् कनिआँमाने देख्‌बे ठअँकेइ ।
हाते टेकि थिबे मुँड़र्
बाल्-टिपिके छइली,
मन्‌के बुझेइ उषत् हेबे
घएँता आस्‌बे बलि ।
तोर् आएबार् देखि करि किए भैल्,
छाड़ि पार्‌सि बिरहिनी
कनिआँके निजर् ।
परर् अधीन् मुइँ सिना भोगुछेँ,
मोर् बागिर् नाइँसे य़िए
धएन् धएन् से बर् ॥
*
[9]
बाधा किछु नाइँना तोर्
य़िबु आराम् करि,
देख्‌बु सेने तोर् बोहूके
बँचिथिबा बिच्‌री ।
उदास् थिबा पतिबर्‌ता एक्‌ला जीबन्-धनी,
आएबे बलि टाकि थिबा से दिन् गनि गनि ।
फुल् बागिर् कहँल् केते
हुरुद् अब्‌लालोकर्,
बिरह् बेले भाङ्‌‍गि य़ाएसि
कर्‌सि प्रेम् जबर् ।
मुनुस्‌माने थिले दुरिआ जागाथि,
माएझिमन्‌के डहक्‌बिकल्
लाग्‌सि भालि भालि ।
आशा-बन्धन् एका ताँकर् हुरुद्के,
बँचेइ रखि थिसि फेर्
मिलन् हेबा बलि ॥
*
[10]
बतर् हेइछे पबन् एभे तोर् पछे पछे,
धीरे धीरे तते आग्‌के बढ़ेइ करि नउछे ।
तोर् डेब्‌रि फाले इ त
सुन्दर् चेरे चातक्,
बड़ा जोशे डाक् दउछे
मधुर् मङ्गल् सूचक् ।
तोर् चेहेरा मोहि देसि आँखिके,
देखि करि गर्भधारन्-
आनन्द् पाइ मने ।
धाएड़् धाएड़् उड़ि उड़ि आकासे,
तके सेबा कर्‌बे सबु
माई बग्‌माने ॥
*
[11]
तोर् गर्जन् पुर्‌थी भएर्
फुटेइ देसि छति,
हेतिर् काजे केते जातिर्
फसल् हेसि भर्ति ।
सुनि करि तोर् मधुर् से गर्जन् काने,
मान्‌सरोबर् य़िबार् लागि राजहँसमाने ।
तन्द्रा हेइ दल् बान्धि संगे त,
धरिथिबे बाटर् आहार्
पदम्-नाड़् कएँलि ।
तुइ आकाशे गला बेल्‌के सेमाने,
कएलास् तक् साङ्ग हेइ
य़िबे डेना मेलि ॥
*
[12]
इ पाहाड़र् मझि पर्‌भु रामर् पाद चिह्ना,
शोभा पाउछे, ताके कर्‌सि दुनिआँ बन्दना ।
तोर् आदरर् साङ्ग इ त
बड़ा उँचा पर्बत्,
ताके पोट्लेइ बिदा हेइ जा
मन्‌के करि उषत् ।
बर्‌षा आएले इ परबत् तोर् सङ्गे,
मिशि करि सेनेहके
निजे जनेइ देसि ।
खोब् दिनुँ भेट्ला परे तोके से,
छाड़्‌सि उषुम् फाप्-लह
हेइ केते खुसि ॥
*
[13]
मन् देइ करि सुन् पहेला कहुछेँ रे भाइ !
जेन् बाटे कि सुबिधाने तुइ पार्‌बु जाइ ।
तार् पछे मुइँ कहेमि तते
प्रियार् लागि खबर्,
बने लाग्‌बा शुन्‌बु काने
कथाके मोर् मनर् ।
थाकि थाकि लाग्‌बा तके य़ेन्‌ठाने,
पाहाड़् देखि उप्‌रे छने
सेन बिश्राम् नेबु ।
दुर्बलिआ लाग्‌बा बएले बाटे तुइ,
नदीर् मधुर् उशास् पाएन्
पिइ करि य़िबु ॥
*
[14]
‘हादे पबन् पाहाड़्-शुरुङ्ग् उड़ेइ नउछे केएँ’
इ पर्‌कार् भाब्‌ना करि तके उपर् मुहेँ ।
अकाबका सादासिधा
सिद्ध-कनिआँमाने,
ठअँकाएबे तुइ य़ेबे
चाल्‌बु फुर्त्तिमने ।
सरस् बेत गछ भर्त्ति इठाने,
तुइ आकाशे उठ्बु इनुँ
करि मुहुँ उत्तर् ।
थिबु साब्‌धान् बाटे य़ेन्ता देहे तोर्,
नाइँ बाज्‌बा थोर्‌पा-आघात्
दिग-हातीमान्‌कर् ॥
*
[15]
इन्दर् धनु केते सुन्दर् दिशुछे इ साम्‌ने,
बिनोमुँड़िर् टिपिनुँ से उठिछे जतने ।
गुटे ठाने मिशि गले
रतन् केते बानि,
तेज् झल्‌मल् करुछे सते
मन्‌के नेसि टानि ।
इ धनु त तोर् साम्‌ला देहिके,
सजेइ देबा केते रंगे
अएन् दिश्‌बु सेनुँ ।
खोच्‌ले जेन्ति रंग्‌‌रंगिआ मजूर्-चूल्,
गोपाल्-बेशे सुन्दर् देही
नन्दनन्दन् काह्नु ॥
*
[16]
'चाषर् फल् तोर् अधीन्'
इ कथाके जानि,
गाआँर् टुकिल्-लोक्‌माने
करि सादा चाहाँनि ।
पीर्‌तिभरा आँखि तोके ठअँकाएबे छने,
भूरु नचेइ नाइँ जानन् गअँलिएन्‌मने ।
माल्-खेत्‌रे बर्‌षा करि चघ्‌बु रे,
ताजा हल् जोता हेइछे
महकि य़िबा बास्‌ना ।
पश्चिम्‌के य़िबु टिके बँकेइ,
तार् परे फेर् तुर्‌ते य़िबु
उत्तर् दिग साम्‌ना ॥
*
[17]
आम्रकूटे तिहिड़ि देइ मुषल् धारा बिषम्,
जंग्‌ली जूएर् उत्पात्‌के करि देबु खतम् ।
बाट् चालि चालि तुइ त थाकि
य़ाइथिबु केते,
आदर् करि शुर्‌ङ्गे निजर्
ठान् देबा से तोते ।
आस्‌रा लागि पाशे बन्धु आएले
सेतार् आघर् उप्‌कार्‌के इ बेले,
हेतेइ करि कृपण् घले
अनादर् करे नाइँ ।
देखुछु त आम्रकूट पर्बत
केड़े उँचा बहिछे मान् महत,
इतार् सरि साधुर् कथा
काणा कहेमि मुइँ ॥
*
[18]
ढाँकि देइछे आम्-जङ्गल् पाहाड़् तरातरा,
आम् पाचिछे केतेनिकेते, जङ्गल् गोरा चेहेरा ।
चिकन् बेनी बागिर् तुइ
कलाबरन् देही,
आम्रकूटर् चूले चघि
मन्‌के नेबु मोहि ।
पर्‌बत्‌के देख्‌बे आकाश् उपरुँ,
देबादेबीमाने केते
जुगल् प्रेम्‌भरा ।
पुर्‌थी रानीर् थन् परा दिश्‌बा रे,
मझि कलिआ बाकी सबु
तरातरा पँर्‌रा ॥
*
[19]
आम्रकूटे थेब्‌बु छने सेनर् कुञ्ज बने,
केते रङ्गे केलि कर्‌सन् बनुआँ माइझिमने ।
हेइथिबा तोर् देहि उशास्
पाएन् दर्‌ला मारि,
जल्‌दि गति बढ़ेइ निजर्
रास्ता हेबु पारि ।
देख्‌बु आगे पड़िछे नएद् नर्मदा,
पथरिआ उँचा-नीचा
पादे बिन्ध्य-गिरिर् ।
गुटे बिराट् कलिआ हातीर् देहिने,
नाना भंगीर् गार् टान्‌ला
सुन्दर् चित्र बागिर् ॥
*
[20]
सुबास् मद रस मिशि जंग्‌ली हातीदलर्,
महकुथिबा मधुर् पाएन् नर्मदा नएदर् ।
कोइजामर् कुञ्जे धारा
अट्‌‍कि थिबा सेने,
हल्का शीतल् कषा पाएन्
बढ़िआ लाग्‌बा तेने ।
तुइ त आगुन् बर्‌षा करि खालि पेटे थिबु,
रुच्‌बा तते से पानि तुइ पिइ करि जिबु ।
तोर् भित्‌रे बल् पूरि रहेबा,
घन ! तके टल्‌मलेइ
नाइँ पारे पबन् ।
शूइन् थिले सबु उशास्‌ लाग्‌सि रे,
भित्‌रे पूरि थिले सिना
रहेसि निजर् ओजन् ॥
*

[21]
शागुआ-खएँरा कदम् फुल् फुटिथिबा अधा,
भम्‌रामाने देखुथिबे करि ताके शर्‌धा ।
कछार् पाशे जागिथिबा
भूईँकद्ली कलि,
हरष्‌मने हेर्‌नामाने
खाउथिबे बुलि ।
चहटुथिबा माटिर् बास महमह,
शुंघुथिबे हातीदल्
बुलि जङ्ग्‌ले जङ्ग्‌ले ।
इमाने देबे तोर् बाटर् सूचना,
पाएन्-बुन्दा बर्‌षा करि
य़िबु य़ेतेबेले ॥
*
[22]
नूआँ पाएन् पिइबा लागि चातक्‌माने चतुर्,
देख्‌बे ताँके सिद्धमाने भाबि प्रेम् मधुर् ।
धाएड़् धाएड़् उड़ुथिबार्
माई बग्‌के हाते,
गनि गनि प्रियामन्‌के
देखोउथिबे केते ।
तुइ घड़्‌घड़् कलाबेले सेठाने,
ताँकर् सहचरीमाने
चम्‌कि करि सबे ।
सिद्धमान्‌के आप्‌टि धर्‌बे डरि डरि,
प्रियमाने सुख् पाइ करि
तके धएन् बल्‌बे ॥
*
[23]
खबेर् धरि प्रियार् पाखे जल्‌दि जिबा काजे,
तोर् इच्छा त अछे मातर् मुइँ जानुछेँ निजे ।
डंग्‌रे डंग्‌रे महकुथिबा
कुरे-फुलर् बास्ना,
सेने बिलम् हेबा बागिर्
पड़ुछे रे जना ।
केका-शब्दे कर्‌बे तके सुआगत्,
आँखि निजर् आनन्द्-लह
झरेइ मजूर् सबु ।
पाएला परे सेमान्‌कर् आदर्‌के,
केन्‌सि मते झअट् करि
य़िबार् चेष्टा कर्‌बु ॥
*
[24]
तुइ दशार्न देशे आसि पुहुँचि गले सेन,
मानस् य़िबार् हँस्‌माने रहैबे किछि दिन ।
कढ़ि आकार् केतेनिकेते
केत्‌की फुटिथिबा,
उपबनर् बाड़ा सबु
पँर्‌रा बरन् दिश्‌बा ।
गाआँर् केते गछे हेबा गहलि,
गुड़ा बान्ध्‌बे चेरेमाने
केते कुआ चँटिआ ।
गछे बनिहाँ पाचिथिबा कोइजाम्,
सेथिर् गुने जंगल् सीमार्
रंग् दिश्‌बा कलिआ ॥
*
[25]
राज्‌धानी से देशर् आए बिदिशा नगरी,
तार् कीर्‌ति ब्यापिअछे चिएर् दिगे पूरि ।
सेन्‌के य़ाइ तोर् रसिआ
गुन् देखेइ देबु,
साङ्गे साङ्गे तुइ बिलासीर्
पूरा फल् पाएबु ।
बेत्रबती नएद् बहुछे
करि केते ठानि,
बड़ा चङ्ग्‌चङ्ग् लहड़ा खेले
सुआद् सेतार् पानि ।
भूर्‌लताके नचेइ करि य़ेन्ता कि,
केन् सुन्द्‌‍री रसबती
मल्‌काएसि मुहुँ ।
पिइबु तुइ तार् चएँड़े मधुरस्,
खँड़िथि रहि सुन्दर् भाबे
करि गर्जन् उहुँ ॥
*
[26]
‘नीच्’ नाआँर् पाहाड़् गुटे पाखे अछे देख्‌बु,
तुइ बिश्राम् कर्‌बा लागि सेने रहिय़िबु ।
तोर् संग् पाइ कदम् फुल्
फुट्ले परबते,
जना पड़्‌बा तार् देहे रुम्
टेङ्गेइ हेइछे सते ।
से पाहाड़र् पखान्-घरे
सजेइ रूप ठानि,
लगेइ हेसन् बेस्वेन्‌मने
बास्‌ना केते बानि ।
ताँकर् संगे मिशि करि नगरर्,
लम्पटिआ केते जुआन्
रसिथिसन् गुपत् ।
से धंग्‌रा पिलामन्‌कर् जउबन्,
लगाम्‌छड़ा केन्ता सेटा
जनेइ देसि पर्बत् ॥
*
[27]
बिशेइ करि तुइ सेलके बाट् धर्‌बु निजर्,
य़िबार् आगुन् बन-नदीर् कूले हेबु हाजर् ।
बगिचाने थिबा बहुत्
जूई कढ़ि फुटि,
भुरि भुरि नूआँ पाएन्
देबु हेति झिटि ।
मालेन्‌माने तोलुथिबे केते फुल्,
ताँकर् मुहेँ छाएँ देइ
छने चिह्नार् हेबु ।
गालर् झाल् पोछि पोछि खराथि,
झुर्‌मुरेइ थिबा ताँकर्
कानर् पदम् सबु ॥
*
[28]
तुइ चाल्‌तेल् जिबु भाइ ! सिधा उत्तर् दिग्‌के,
य़दर्‌पि तोर् रास्ता टिके बँकेइ य़िबा आग्‌के ।
उज्जयिनीर् उँचा उँचा
महले चघि बाबु,
मजा कर्‌बा लागि निजर्
मुहुँ नाइँ फिराबु ।
चक्‌चक् करि बिज्‌ली देबु झट्केइ,
चम्‌किय़िबे नाग्‌रीमाने
ठअँकेइ करि तके ।
देखिकरि से छन्‌छनिआँ चाहाँनी,
मन् खुसि तोर् नाइँ हेले
पड़्‌बु तुइ ठँके ॥
*
[29]
बाटे भेट्बु तोर् संगिनी नदी निर्बिन्धिया,
सेतार् रसे मातिय़िबु तुइ बड़् रसिआ ।
लहड़ा-दोले सेन चेरेदल् गुन्‌गुनोउथिबा,
घुन्‌सि सेटा तार् अँटाने चँचल् दिशुथिबा ।
झल्‌मलिआ चेहेरा धरि
पथ्‌रे जउछे फिस्‌लि,
पाएन्-भअँरी- नाभिके तार्
देखोउथिबा छएली ।
प्रेमीर् पाशे जेते जेते देखैसन्,
स्तिरीमाने छन्‌छनिआँ
चेहेरा रूप ठानि ।
प्रेमर् मिठा पहेला भाषा सेटा आए,
टुण् ताँकर् नाइँ फुटे
लाज् लाग्‌बा जानि ॥
*
[30]
ए सुन्द्‌रा ! तोर्‌नुँ सिन्धु नदी धुरे रहि,
बेनी बागिर् पत्‌ला धारा य़ाउछे धीरे बहि ।
खँड़िथि जेते गछ अछे
शुखा पतर् सेथिर्,
झरि पड़िछे हेतिर् जोगुँ
सेतुआ सेतार् शरीर् ।
धरि निजर् बिरहिनी अबस्था,
तोर् सुहाग जनेइ दउछे
से त पति-बर्‌ता ।
उचित् कारज् कर्‌बु तुइ सेलगे,
जेन्ताभाबे दूर् हेबा
हेतार् दुर्बलता ॥
*
[31]
अबन्तीके य़िबु, गाआँर् बुढ़ामाने सेनर्,
कहुथिसन् मजा कथा रजा उदयनर् ।
उज्जयिनीर् सूच्‌ना तके
देइछेँ मुइँ आगुन्,
पुहुँचि जिबु पूरिछे सेन
धन् दौलत् सुगुन् ।
य़ज्ञ-बले सुख भोगि जह दिन्
पुइन् फल् जेतेबेले हेला खीन्,
सरग्-बासी गुहुड़े आएले
पुर्थीतल्‌के उत्‌रि ।
किछि आख्‌री पुइन् बले ताहाँकर्
धरि आन्‌ले सते खँड़ेक् सरगर्,
हेइ उजल् खँड़् आए
उज्जयिनी नग्‌री ॥
*
[32]
से पुरीने सिप्रा नदी य़ाउछे धीरे बोहि,
पहँपहँके सेतार् पबन् मन्‌के नेसि मोहि ।
खेलुथिसन् सारस् दल्
शबद् करि मधुर्,
से सुर्‌के धरि पबन्
लमेइ नेसि धुर् ।
सेन सुन्दर् पदम् फुल्
केते थिसि फुटि,
तार् महमह सुबास् धरि
पबन् य़ाएसि चहटि ।
आराम् देसि छुइँ करि देहिके,
कहेसि केते फुस्‌लेइ करि
मिठा कथा गोपन् ।
नारीमन्‌कर् केलि-थकान् मिटैसि,
प्रेम्-रसिआ मुनुस् परा
सिप्रा नदीर् पबन् ॥
*
[33]
उज्जयिनीर् रजा थिले प्रद्योत् महासेन,
बासब्‌दत्ता थिले ताँकर् लार्‌री जेमा इन ।
बत्स देशर् रजा उदयन् आसिथिले इन्‌के,
हरन् करि धरिगले राज्‌कुमारीके ।
इ देश्‌थि रहिथिला
रजा महासेनर्,
ताल् गछर् केड़े बिराट्
जङ्गल् सुना रङ्गर् ।
नलगिरि हाती इने खमाँके उखाड़ि,
केते उत्पात् करिथिला देह्‌के मुड़िमाड़ि ।
इ पर्‌कार् घट्ला कथा रहिछे,
जानिथिला लोक्‌माने
इ अबन्ती देशर् ।
घर्‌के आएले बन्धुबान्धब् पहँना,
केते गपि मन्‌के खुसि
करेइ देसन् ताँकर् ॥
*
[34]
उज्जयिनीर् बजार्‌मन्‌थि अछे कोटि कोटि,
खाण्टि हार्, ढल्‌ढलुछे मझिर् मणि गोटि ।
शँख् मुकुता बिछेइ हेइछे
नाइँ हुए गनि,
इथुँ जान्‌बु हेइ नग्‌रे
अछन् केते धनी ।
कहँल् घाँस् बागि शागुआ
मर्‌कत् मणि तेजा,
झट्‌‍कि जाएसि उप्‌रे सेतार्
बाहारि किरन् गजा ।
बसिछे आरु सेन बहुत् बजारे,
चक्‌चकिआ केतेनिकेते
नाना रतन् पहँला ।
पर्‌ते हेसि देखिकरि इ सबुके,
रत्नाकर सागर्‌थि त
छुचा पानि रहेला ॥
*
[35]
सिनान् सारि सुन्द्रीमाने निजर् मुँड़र् गहन्,
चिकन् बाल्‌के सजोउथिबे धूप् देइ जतन् ।
झर्‌का बाटे बाहारि आसि
पबन्‌थि से धूप,
बढ़ेइ देबा तोर् देहिके
सुन्दर् दिश्‌बा रूप ।
बन्धुर् प्रेम् जानि करि महल्-मय़ूर्‌माने,
नाच्-उपहार् देबे तके केते हरष् मने ।
महल् सबु महकुथिबा
नाना फुलर् बासे,
सुन्द्रीमाने चालुथिबे
आनन्दे उल्लासे ।
सेन सुन्दर् दिशुथिबा भूइँतल्,
कहँल् पादर् लाल् अल्‌ता
चिह्ना लागि करि ।
बाटर् थकान् मिटेइ देबु भाइ रे !
देखि करि इ पर्‌कार्
उज्जयिनीर् शिरी ॥
*

[36]
य़िबु पाबन् धाम् य़ेन्‌ने शिब माहापुरु,
बिजे निजे गौरीपति तिन् भुबनर् गुरु ।
प्रभुर् गला- बरन् बागिर्
जानि तोर् गागर्,
अनुचर्‌माने देख्‌बे तके
करि बहुत् आदर् ।
गन्धबती नदीर् पबन् सेने धीरे बहि,
बगिचाके हलेइ देसि छने छने रहि ।
नीला पदम् फुलर् पराग् संगे से,
मिशि करि मधुर् बास
चहटेइ देसि ।
जल्‌केलि कर्‌ला बेले सेठानर्,
धांग्‌री लोकर् गाधुआ य़ोगुँ
फेर् महकि य़ाएसि ॥
*
[37]
अन्य बेल्‌के आरु थरे महाकाल् प्रभुर्,
मन्दिर्‌ने आनन्द्-मने पुहुँचि य़िबु जरूर् ।
सूरुज् देब्‌ता थिबा पते
तोर् आँखि गोचर्,
तुइ सेलगे रहेबु टाकि
नाइँ हेबु तर्‌तर् ।
सन्ध्या पूजा बेलर् ढोल् बाइद,
जेन्ता बाज्‌सि माहादेबर्
तुइ से कारज् सारि ।
बादल् भाइ ! तोर् गम्भीर् गर्जनर्,
अखँड् सुफल् पाएबु निश्चे
पर्‌भु-सेबा करि ॥
*
[38]
नाचुथिबे बेश्या केते मन्‌के करि खुसि,
पाद् चाल्‌ले बाजुथिबा झुन्‌झुन् करि घुन्‌सि ।
सेत्‌कि बेले धीरे धीरे
चामर् धुकि धुकि,
हेमान्‌कर् कहँल् हात
य़ाइथिबा थकि ।
से चामरर् डँड़ामन्‌थि खञ्जा थिबा रतन्,
दिशुथिबा उजल् केते बाजि तेज् किरन् ।
बेश्यामाने देहिर् नख-चिह्नाथि,
तोर् बर्‌षार् पाएन्-बुन्दा
पाएले उषत् हेबे ।
भम्‌रा धाड़ि बागिर् बँका चाहाँनी,
लमेइ करि तके छनेक्
ठअँकेइ नेबे ॥
*
[39]
पछे उँचा गछ बागिर् बाहाँके हलेइ,
ताण्डब् नाच कर्‌बे शिब पादके चलेइ ।
सेते बेल्‌के ताजा लाल्
मन्दार् फुल् परा,
सञ्जर् सुरुज्- तेज् धरि त
दिश्‌बु तुइ सुन्द्रा ।
मण्डल् आकार् हेइ करि शिब माहापुरुर्,
लमा लमा बाहाँके तुइ घेरि देबु जरुर् ।
रकत्-ओदा गजासुरर् छाल्‌के,
ओढ़्‌बा लागि सेत्‌किबेले
ताँकर् इच्छा थिबा ।
सेटा पूरन् कर्‌बु, तोर् भक्तिके,
थिर् निश्चल् आँखि निजर्
देख्‌बे देबी शिबा ॥
*
[40]
घोटिथिबा राएत् बेले किट्‌‍किटिआ अन्धार्,
नाइँ दिशे राज्‌रास्ता खालि आँखि काहार् ।
निजर् निजर् प्रिय-घर्‌के
केते य़े प्रेमिका,
तन्द्रा हेइ य़ाउथिबे
से अभिसारिका ।
सुना-रेखा जेन्ता कष्‌टि पथरे,
बिज्‌ली उकिआ अन्धार् बाटे
देखेइ देबु निजे ।
कर्‌बु नाइँ बर्‌षा संगे घड़्‌घड़ि,
बड़ा डर्हेइ सेमाने त
अब्‌ला लोक सहजे ॥
*
[41]
देख्‌बु छिना केन्‌सि उँचा उपर् महल् छाते,
दल्-दल् हेइ शुइ थिबे पण्‌का परुआ केते ।
सेन राएत् कटेइ देबु
तोर् बिज्‌ली सुन्द्‌‍री,
थाकि थिबा जह बेल् तक्
लीला खेला करि ।
सूरुज् दिश्‌ले तर्‌तरानु उठ्बु रे,
उस्‌रेबाके अछे आरु
बाकी जेते रास्ता ।
राजि हेइ बन्धुर् कारज् कर्‌बाके,
केभेहेले केन्‌सि लोक
नाइँ हुए सुस्ता ॥
*
[42]
घरे रुषि बसिथिबे खँड़िता नायिका,
ताँकर् प्रेमी सेत्‌किबेले फिरि आसि एका ।
आँखिर् पाएन् पोछि देबे
बुझेइ करि मन,
तुइ सूरुजर् रास्ता जल्‌दि
छाड़ि देबु घन !
से सकाले फिर्‌बे सूरुज् पद्मिनीर्,
पद्म-मुहुँन् काकर्-लह
पोछि देबार् लागि ।
छेक्‌बु नाइँ ताँकर् किरन्-हातके,
नेहेले से त तोर् उप्‌रे
य़िबे बहुत् रागि ॥
*
[43]
बाटे तुइ देख्‌बु भाइ ! बहुछे गंभीरा,
अति पर्छल् सेतार् पानि निर्मल् मन् परा ।
सहजे सुन्दर् आए जलधर् !
तोर् उजल् छाइ,
समिय़िबा से निर्मल्
पानि भित्‌रे जाइ ।
गंभीरार् शफरी-डेगा चाहाँनी,
बड़ा चञ्चल् कइँ फुल
बागिर् धोब् उजल् ।
दम् धरिकरि तुइ निज्‌के सँभालि,
हेने सेतार् चाहाँनीके
कर्‌बु नाइँ बिफल् ॥
*
[44]
दोहोलुथिबा बेतशाखा खँड़िथि से नदीर्,
धार्‌के अलप् छुउँथिबा हाते धर्‌ला बागिर् ।
से पिन्धिछे नीली रंगर्
पाएन्-धारा-शाढ़ी,
खोला अछे खएँड़्-चुतल्
रस नेबु बाढ़ि ।
लमा हेइ पाएन् पिइ सेठानुँ,
जल्‌दि टिके जिबार् चेष्टा
कर्‌बु डेरि हेले ।
रसर् सुआद् चाख्‌ला लोक किए भैल्,
छाड़ि पार्‌सि संगिनीके
अँटा मेला थिले ॥
*
[45]
देब्‌गिरिके य़िबा लागि सेनुँ तुइ मुहेँले,
आस्ते आस्ते शीतल् पबन् बहेबा सेतेबेले ।
तोर् बर्‌षा धारा पाइ
ताजा थिबा माटि,
तार् बास्‌ना संगे धरि
य़िबा से त चहटि ।
निजर् नाकर् कणाथि से पबन्‌के,
शुंघुथिबे सुन्दर् शबद्
करि हातीमाने ।
लाग्‌सि मिठा सेन जंग्‌ली डुमेर् फल्,
पाच्‌बा लागि हेइ पबन्
सेहेज् कर्‌सि बने ॥
*
[46]
देबगिरिर् बासिन्दा य़े कुमार् पर्‌भु अछन्,
पुष्प-मेघर् आकार् तुइ कर्‌बु सेने धारन् ।
सरग्-गंगार् पाएन्-भिजा
फुल् बर्‌षा करि,
ताँके धीरे गोधेइ देबु
मने शर्‌धा भरि ।
अमर्-रजा इन्द्रदेबर् सेनाके,
रख्या कर्‌बा लागि शिब
प्रभु मुर्तुञ्जय ।
अग्नि-मुहेँ अर्पि देले निजर् तेज्,
सूरुज् ठानुँ अधिक्-तेजा
से इ कार्तिकेय ॥
*
[47]
घड़्‌घड़िके लमेइ करि सेने गुफा भित्‌रे,
कार्त्तिकेयर् मजूर्‌के तुइ नचेइ देबु धीरे ।
माहादेबर् मुँड़र् चन्दर्
किरन् बाजि निर्मल्,
से मजूरर् आँखिर् कोना
दिश्‌सि भारि उजल् ।
माँ भबानी घरे थिले
करि केते जतन्,
काने ताँकर् नीला पदम्
फुल् खोचिथिसन् ।
खस्‌रि गले पर् मजूर् देहिनुँ,
उजल् रेखा गोल् आकार्
चक्‌चकिआ सुन्दर् ।
उठेइ ताके काने निजर् लगैसन्,
केते प्रेम् अछे बलि
पुओ कार्त्तिकेयर् ॥
*
[48]
शरजन्मा कुमार् प्रभुर् पूजा सारि देइ,
सेनुँ तुइ चाल्‌बु आगे रास्ता पार् हेइ ।
सिद्ध-जुगल्-माने बीणा
धरिथिबे हाते,
पाएन् बुन्दार् डरे बाट
छाड़ि देबे तते ।
चर्मण्वती-नदीने तुइ उतर्‌बु,
रन्तिदेबर् कीर्ति सेटा
कर्‌बु ताके सत्कार् ।
रजा गोमेध् जज्ञ कर्‌ले सेथिनुँ,
रुधिर् झरि पुर्थीने त
हेइछे नएद् आकार् ॥
*
[49]
कृष्ण भलिआ कलिआ बरन्
तुइ त बड़ा अएन्,
मुहुँ तल्‌के कर्‌बु सेने
पिइबा लागि पाएन् ।
आकाश्‌चारी- माने देख्‌बे
आँखि तल् करि उपरुँ,
नदीर् ओसार् धार् हेलेबि
साँकुर् दिश्‌बा दूरुँ ।
जना पड़्‌बा पुर्थी-रानीर् गलाथि,
सरु मुक्‌ता हार बागिर्
लमा धारा नएदर् ।
सेत्‌किबेले दिश्‌बु तुइ भाइ रे !
मझिर् मोटा नीलम् पदक्
बागिर् बड़े सुन्दर् ॥
*
[50]
दश्‌पुरे तुइ खेट्बु य़ाइ पार् हेले से धारा,
सेन सुन्द्‌‍री नारीमाने देख्‌बे तोर् चेहेरा ।
भूर्‌लताके नचेइ नचेइ
सेमान्‌कर् आएँक्,
केते भंगी करुथिबा रे
मन् रस्‌बा छनेक् ।
पता उठ्ले छन्‌छनिआँ से आँखि,
उपर् भागे कलिआ-धला
तेजे दिश्‌बा सुन्दर् ।
एने तेने हलुथिले कुन्द फुल्,
सेतार् पछे पछे जेन्ता
धाइँ बुल्‌सि भमर् ॥
*
[51]
तेन्‌के छाया रूप धरि ए जलधर् भाइ !
ब्रह्माबरत् जनपदे प्रबेश् कर्‌बु य़ाइ ।
तार् उतारु कुरुक्षेत्‌रे पुहुँचि य़िबु आसि,
क्षेतर् से त क्षत्रिलोकर् जुद्ध-सूच्‌ना देसि ।
सेन अर्जुन् धरि धनु गाण्डिब,
शअ शअ शर् बिन्धिथिले
मुहेँ क्षत्रिमन्‌कर् ।
दर्‌लि देइ मुसल् धारा य़ेन्ता कि,
तुइ पदम्- फुल्‌मान्‌के
घोटि देसु पर्‌खर् ॥
*
[52]
मधुर् बास सरस् मद करि केते आराम्,
पिउथिले नंगल्‌धारी माहापुरु बल्‌राम् ।
मुहेँ नेबार् बेले ताँकर्
से मदेथि निर्‌मल्,
रेब्‌ती देबीर् आँखिर् छबि
दिशुथिला ढल्‌ढल् ।
बन्धुर् प्रेम् देखि निजे पर्‌भु बलभदर्,
बिमुख् हेले कर्‌बा लागि महाभारत् समर् ।
हेइ मद्के तिआग् करि
सेत्‌किबेले अधीर्,
पिइथिले मधुर् पाएन् सरस्वती नदीर् ।
जानिथा से नदीर् पाबन् पानिके,
सुन्दर् बादल् भाइ ! सेने
कर्‌बु तुइ सेबन् ।
बाहारे देहे कला बरन् हेले बि,
भित्‌रे निश्चे शुद्ध हेबु
तोर् निर्‌मल् मन् ॥
*
[53]
य़िबु सेनुँ भेट्बु गंगा, पाखे अछे कन्‌खल्,
हिमालयुन् उत्‌रि करि बहि जाउछे खल्‌खल् ।
सगर्-रजार् पोओमान्‌कर्
सरग- निसानी,
गति-मुक्ति- दायिनी से
जन्हु ऋषिर् ननी ।
गौरीदेबीर् मुहुँर् भूरु-भंगीके,
फेणा- हँसि देखेइ निजर्
खिजेइ करि सते ।
धरि पकैला माहादेबर् मुँड़र् बाल्,
चन्दर्‌के से छुइँ करि
कहँल् लहरि-हाते ॥
*
[54]
लमेइ देबु तुइ आकाशे देहि-पछ्‌के निजर्,
सरग्-हाती अएराबतर् परा दिश्‌बु सुन्दर् ।
पैन् पिइबा लागि मुहेँ
कर्‌बु बँका ठानि,
फटिक् मणि बागि निर्मल्
गंगा नदीर् पानि ।
सेतार् सोरोत् भित्‌रे छने जेतेबेल्,
मिसिजिबा भाइ रे ! तोर्
छाइ कलिआ बरन् ।
जना पड़्‌बा जमुना नदी संगे त,
अल्‌गा ठाने मिशि गंगा
मोहि नउछे मन् ॥
*
[55]
तार् परे तुइ पुहुँचि य़िबु हिमालय गिरि,
बहि जाउछे गंगा नएद् सेठानुँ बाहारि ।
बरफ्-धला पथर् उप्‌रे
केते दल्‌दल् हेर्‌ना,
बसिथिबे, महकुथिबा
कस्तूरी बासना ।
बाटर् थकान् दूर् कर्‌बु सेलगे,
तुइ उँचा शुर्‌ङ्गे बसि
गिरि हिमाचलर् ।
माहादेबर् धोब्‌ला षँड़र् शिंगेथि,
लट्‌‍किथिला कादो मुड़ा
बागि दिश्‌बु सुन्दर् ॥
*
[56]
धुका आस्‌ले सरल् गछर्
खान्दि केते लट्‌‍कि,
घषि हेइ हेइ जुए बाहार्‌बा,
अंग्‌रा य़िबा छिट्‌‍कि ।
चमरी-लेञ्जर् पुञ्जा पुञ्जा
बाल् पोड़ेइ जदि,
जुए सेने हिमालय्‌के पीड़ा देबा लदि ।
खँपेइ देबु उत्पातिआ निआँके,
तुइ सेठाने जोर् ठोकि
मुषल् धारा गहन् ।
दुखीर् पीड़ा दूर् कर्‌बा लागि त,
सफल् भाबे साहा हेसि
उत्तम् लोकर् धन् ॥
*
[57]
हिमालय्‌थि निजर् देहे मुड़ामुड़ि लागि,
शरभ् दल् करुथिबे रागे डेगाडेगि ।
तुइ हेलगे सेमन्‌कर्
बाट् देले बि छाड़ि,
तोर् आड़्‌के उदुर्‌माएत्
आएबे य़दि माड़ि ।
मुहाँमुहिँ एक्‌ला तुइ सेमन्‌के,
करा-पखान् जबार् दुर्‌मि
करि देबु छिन्‌छतर् ।
सेमाने केँ नाइँ हुअन् हीनस्ता,
बेकार् कामे य़ेन्‌माने
धन्दि हेसन् तर्‌तर् ॥
*
[58]
गुटे पथ्‌रे देख्‌बु सेन तुइ निर्मल्‌मना,
चन्द्रशेखर् माहापुरुर् थिबा पाद-चिह्ना ।
शुद्ध मने पूजा कर्‌सन्
सिद्ध मुनि सबे,
तुइ प्रदक्षिन् कर्‌बु ताके
लहिँ भक्ति भाबे ।
शर्‌धा रखि केते केते उपासक्,
धोइ देसन् पाप्‌राशि
करि ताके दर्‌शन् ।
मरन् परे सेमाने त सबुदिन्,
‘गण’ पद्‌‍बी प्रापत् हेइ
सुखे बसा कर्‌सन् ॥
*
[59]
कणा भित्‌रे पबन् सम्‌ले सेनर् बउँश्‌माने,
मधुर् शबद् केते कर्‌सन् बने लाग्‌सि काने ।
छुमे किन्नर्- धांग्‌रीमाने
संगे मिशि करि,
त्रिपुर्-जय् गीत् गाएसन्
भक्ति भाब् भरि ।
गुफा भित्‌रे भेदिकरि तोर् घड़्‌घड़ि,
जदि मुर्‌दुङ्ग् बागिर् बाएद्
कर्‌बा बड़ा मधुर् ।
सेत्‌कि बेले निश्चे तुइ जानिथा,
पूरन् हेबा पूजा-संगीत्
शिब माहापुरुर् ॥
*
[60]
हिमालयर् तरातरा इ पर्कार् सबु,
दर्शनीय जागामन्‌के पार् हेइ चाल्‌बु ।
क्रौञ्च-गिरिर् सुड़ंग् पड़्‌बा
तुइ देख्‌बु तेने,
हेइ बाटे त मानस् हरद्
जाएसन् हँस् माने ।
काँड़् बिन्धि से पर्बत्‌के भेद्ले भुर्गुपति,
हेतिर् गुने सुड़ुंग् आए पर्शुरामर् कीर्ति ।
उत्तर् दिगे य़िबु तुइ से बाटे,
अलप् तेर्छा हेइ करि
देहिके लमेइ देबु ।
चापिदेबार् बेले बलि-रजाके,
बामन् माहापुरुर् कलिआ
पाद् बागिर् दिश्‌बु ॥
*
[61]
उपर्‌के तुइ गले तेन्‌के
देख्‌बु गिरि कएलास्,
कुनुआँ हेबु सेतार् घरे
मने भरि उल्लास् ।
धोब् परबत् चक्‌चकिआ
ताके भाबि दर्‌पन्,
सरग् पुरर् सुन्द्‌‍रीमाने
चेहेराके देख्‌सन् ।
बाहाँ-धापे राबण् ताके
हल्‌हलेइ थिला,
सेथिर् लागि पथर्-सएँन्ध्
हेइछे टिके ढिला ।
आकाश् छुइँ ठिआ हेइछे कएलास्,
कइँ फुल बागिर् धोब् शुरुंग् टेकि करि ।
माहादेबर् बड़् हँसेइ पर्‌तिदिन्,
ठुल् हेइछे परबतर् रूप् सते धरि ॥
*
[62]
तुइ कलिआ जेन्ता चिकन् रेताहेला कजल्,
कएलासर् तटे य़ाइ पहँचिय़िबु बादल् !
ताजा कटा हेइथिला
हाती-दाँतर् परा,
चक्‌चकुछे इ पर्‌बत्
गागर् उजल् गोरा ।
मोर् बिचारे इने शोभा पाएबा,
थिर् आँखिने देख्‌ला लेखेँ
कएलास गिरि ।
कला रंगर् कप्‌ड़ा निजर् खन्देथि,
पकेइथिले य़ेन्ति सुन्दर्
पर्‌भु हलधारी ॥
*
[63]
हात निजर् बढ़ेइ देले
माहादेब भोला,
गौरी-देबी डरि य़िबे
देखि साँपर् बला ।
से हातके छाड़ि देइ पर्बत-दुलाली,
बुल्‌बे जदि सेन कोमल् पादे चालि चालि ।
पुहुँचि आघे पाहाच्-आकार् हेबु तुइ,
पानि जमाट् बन्धेइ करि
तोर् देहि भित्‌रे ।
से दाहाँथि पाहाँ रखि गिरिजा,
कएलासर् मणि-तटे
चघिय़िबे धीरे ॥
*
[64]
तोर् देहिथि हातर् बला-
सूच्‌का-टिपि कोच्‌कि,
पाएन् झरैबे सेन देब्‌ता-
धांग्‌रीमाने सउकि ।
तके जन्तर्-धारा भबन् बनेइ करि सबे,
सुन्द्रीमाने कएलासे केते मजा कर्‌बे ।
खेल्‌बा लागि चुल्‌चुलिएन् हेमाने,
खरा बेले तके पाइ
नाइँ छाड़्‌बे जदि ।
डरेइ देबु चम्‌केइ करि घड़्‌घड़ि,
कड़ा शबद् कँपेइ देबा
ताँकर् काने भेदि ॥
*

[65]
मानस् हर्‌दे पूरिथिबा सुना कमल् फुटि,
सेथिर् पाएन् धरि तुइ मधुर् बास लुटि ।
अएराबतर् मुहेँ पातल्
कप्‌ड़ा ढाँकि छने,
निश्चे तुइ बड़ा खुसि
देबु सेतार् मने ।
कलप् तरुर् कअँलिआ पतर्‌के,
हलेइदेबु पबन् चलेइ
सरु लुगा बागि ।
मन् उलासे कएलास पर्‌बते,
बुल्‌बु तुइ बादल् भाइ !
मजा कर्‌बा लागि ॥
*
[66]
अल्‌कापुरीर् उज्‌ला मुहुँ
सात् मझ्‌ला महल्,
बर्‌षा काले मुँड़े बहेसि
गहन् कला बादल् ।
बुन्दा बुन्दा पाएन् सुन्दर्
ढल्‌ढल्‌सि बाद्ले,
खोच्‌ला मोति- पुञ्जा जेन्ति
झुल्‌सि कला बाले ।
कएलासर् कोले शोभा से अलका पुरी,
प्रियर् कोले जेन्ति प्रिया रसबती गुरी ।
बेढ़ि करि लमा शाढ़ी गंगा-धार्,
केड़े रंगे खस्‌रि जाइछे
से अलकार् देहे ।
मन् इच्छा तुइ बुलि पार्‌सु भाइ रे !
देख्‌ले ताके नाइँ चिन्‌बु,
हेन्ति कथा नुहे ॥

= = = = = = =

[ Here ends ‘Purba Megha’ of KOSHALI MEGHADUTA
Authored by Dr. Harekrishna Meher ]
*
For 'Uttara Megha' please see :
http://hkmeher.blogspot.com/2008/02/kosali-meghaduta-part-2-uttara-megha.html
= = = = = = =


















Tuesday, September 13, 2011

Bhūmikā: Prof. Abhiraj Rajendra Mishra (‘Mātŗigītikāñjalih’ Kāvya of Harekrishna Meher)

‘Mātŗigītikāñjalih’   * मातृगीतिकाञ्जलिः *  
(A Modern Sanskrit Gītikāvya of 25 lyrics
composed with original new metres and tuning) 

Author : Dr. Harekrishna Meher   
*
Published by : Kalahandi Lekhak Kala Parishad,
Bhawanipatna, Kalahandi, Orissa.
First Edition : 1997 A.D.

= = = = = = = = = = = =

(Preface)
Bhūmikā
By : Dr. Abhiraj Rajendra Mishra

[Ex-Professor and Head, Department of Sanskrit,
Himachal Pradesh University, Simla, Himachal Pradesh
and Ex-Vice-Chancellor, Sampurnananda Sanskrit University, Varanasi, India]

*
(This ‘ Bhūmikā’ has been taken from ‘Mātŗigītikāñjalih’ Gītikāvya)

= = = = = = = = = = = = = = =
भूमिका  
* डॉ. अभिराज-राजेन्द्र-मिश्र:  
= = = = = = == = = = = = = = = = = =  

प्रचुर-वैभवं परिलक्ष्यते साम्प्रतिकं वृन्दारक-गवी-काव्य-वाङ्मयम् । तत्रापि खल्वरण्य-सम्पदि वासन्ती श्रीरिव किञ्विद् वैशिष्ट्यमावहतेतरां गीतिका । कस्मात् पुनरिदमिति जिज्ञासिते सति समुदयते प्रत्नैतिह्यगर्भ-समाधानम् । तच्चेदानीं विद्वन्मनोरञ्जनाय प्रस्तूयते ।

‘गीतिषु सामाख्या’ इति समुद्धरत्याचार्यो राजशेखरोऽवन्तिसुन्दरीजानिः । सामवेदाभिधाने प्रयुक्तः साम-शब्दोऽ प्यनुहरत्यभिप्राय्मिममेव । सामयति तोषयति (लय-माधुर्येण) देवानिति साम । एवं हि साम-शब्दो गीत-पर्याय एव प्रतिभाति । अनेनैतदुक्तं भवति यत् साम-पर्यायत्वाद् गीतितत्त्वमपि प्रत्नतमं वर्त्तते ।

यद्यपि काव्यशास्त्रलक्षण-विधायिभि-र्भरत-भामहोद्‌भट-मम्मटादिभि-र्गीताख्यः कश्चित् काव्य-प्रकारो न व्याख्यातः, तथापि गीत-संविधानक-विवरणभाञ्जि समुपलभ्यन्ते बहूनां प्रतिभा-परिष्ठानां कवीनां मतानि । तत्रापि प्राथम्यं भजते कविकुलगुरुः कालिदासो यः खलु मेघदूतस्योत्तरभागे सन्दर्भान्तर-व्याजेन गीत- वैशिष्ट्य-जातं प्रस्तौति । विरह-विधुरा यक्षिणी मलिन-वसनोत्सङ्गे वीणां निक्षिप्य किमपि गेयमुद्‌गातुकामा समुत्प्रेक्ष्यते कविना । कीदृशं गेयम् ? पश्यन्तु तावत्,  
“ उत्सङ्गे वा मलिन-वसने सौम्य ! निक्षिप्य वीणां 
मद्‌गोत्राङ्‌कं विरचित-पदं गेयमुद्‌गातुकामा ।”  

अत्र कविः स्वाभिमत-गेयस्य (गीतस्य गीतेर्वा) वैशिष्ट्य-द्वयं समुदाहरति, गोत्राङ्कत्वं विरचित-पदत्वञ्चेति । कालिदास-दृष्ट्या कस्मिन्नपि गीते वैशिष्ट्य-द्वयेनानेन भवितव्यमेव ।

किमिदं गोत्राङ्कत्वं नाम ? किञ्चेदं पुन-र्विरचितपदत्वम् ?
उच्यते । गोत्रं नामोच्चारणमेव अङ्कः चिह्नं वैशिष्ट्यं यस्य तत्, तस्य भावस्तत्त्वम् । विरहिणी यक्षिणी यत् किमपि गायति, तत् निष्ठुर-दयितोपालम्भपरमेव । गीते तस्मिन् मध्ये मध्ये प्रियतम-सम्बोधन-पदानि वर्त्तन्त एव । सामान्य-वर्णन-परेषु मुक्तक-युग्मक-सन्दानितक-कलापक-कुलकादि-पद्येषु गोत्राङ्कतेयं न परिलक्ष्यते । परन्तु गीति-प्रवणे सन्दर्भे गोत्राङ्कताऽनिवार्या । प्रोषित-पतिकायै यक्षिण्यै प्रहितो यक्ष-सन्देशो गीतायते न वेत्याख्यातुं नाहं क्षमः, तथापि यक्ष-सन्देशे गोत्राङ्कत्वमिदं पदे पदे प्रतिभाति । तद् यथा -

“अव्यापन्नः कुशलमबले ! पृच्छति त्वां वियुक्तः"  इति । 
“मा कौलीनादसित-नयने ! मय्यविश्वासिनी भूः"  इति । 

“तत् कल्याणि ! त्वमपि नितरां मा गमः कातरत्वम्”  इति ।  
शाकुन्तले राज्ञी हंसपदिकाऽपि यां गीतिं गायति, तस्मिन् गोत्राङ्कतेयं स्फुटं परिलक्ष्यते ऽन्यापदेश-मुखेन ।
तद् यथा - 

“अभिनव-मधु-लोलुपस्त्वं
तथा परिचुम्ब्य चूत-मञ्जरीम् ।
कमल-वसति-मात्र-निर्वृतो
मधुकर ! विस्मृतोस्येनां कथम् ?”  


वस्तुतो विशिष्ट (नायक-नायिका)-नामोच्चारण-मात्रमेव न भवति गोत्राङ्कत्वम् । गोत्राङ्कत्वं पुन-र्वैयक्तिक-सन्दर्भोल्लेख-मात्रम् । गीते प्र्रियतमा प्रियतमं प्रति, प्रियतमो वा प्रियतमां प्रति यत् किञ्चिदभिव्यनक्ति, तन्न भवति सामान्य-वाचिकम् । तद् भवति गूढ़ं गूढ़ं व्यक्तिविशेष-मात्र-संवेद्यं मर्मच्छित् किमपि कथ्य-तथ्यम् । यथा रामायणे भगवती विदेहजा पवनात्मज-मुखेन सन्दिशति रामभद्राय । यथा वा भीष्मक-नन्दिनी द्विजमुखेन सन्दिशति द्वारकाधीशाय श्रीमद्भागवते । एतादृशं हृदयोद्वेगकरं करुणा-प्लावितमात्मोपन्यास-परं मर्मोद्घाटिनं सन्देशं परिशीलयन्नेव सहृदयोऽविरलाश्रु-सन्तति-क्लिन्नो जायते भावोद्रेकवशात् ।

तदिदं गीतेः सविधानकम् । गीतं नाम न सामान्य-वर्णनमात्रम् । गीतं तावन् मार्मिक-सन्दर्भ-विशेषानुस्यूताऽभिव्यक्ति-र्या प्रसह्य विगलित-वेद्यान्तरीकर्त्तुं प्रभवति । एतच्च सर्वं कवि-प्रतिभाधीनमेव । यदि गीतं सदपि तत् समाचरितुं न क्षमते, तर्हि गीतं न दुष्यति । कवि-प्रतिभैव दुष्यति तत्र । यथाह ध्वनिकारः,

“न काव्यार्थ-विरामोऽस्ति यदि स्यात् प्रतिभा गुणः ।”  

गीतस्य पदशय्यापि काव्यान्तर-पदशय्यामतिशेते । यतो हि कथावर्णनमात्र-पराणि प्रायेण काव्यान्तराणि । गीतं पुन-र्भाव-संवेदनोपवृंहणपरं किमपि विलक्षणमेव तत्त्वम् । अतएव विरचितपदत्वं तस्य महद् वैशिष्ट्यं प्रतीयते । विशेषेण रचितानि पदानि यस्मिन्, तद् गीतं विरचितपदम्, तस्य भावः । विशेषेण रचितानि पदानि, किमिदं नाम ?
तत् समुच्यते ।
यथा कोऽपि चित्रकरोऽभीष्ट-चित्रनिर्माणात् प्राग् योगीव चित्तवृत्तिं समाधाय ततः क्रमेणैव रेखाङ्कन-स्थूलास्थूलाङ्ग-विधान-वर्णानुरञ्जनादि-द्वारा रूपविशेषं निर्माति
(१), सर्वथा तथैव गीतकारोऽपि भावयित्रीं प्रतिभां समवलम्ब्य तत्तद्भाव-संवेदनोद्भावन-क्षमैः शब्दार्थै-र्गीतानि प्रणयति, कल्पस्थायिनीं कीर्त्तिं च विन्दते । गीतानामियं विरचितपदता सन्दृश्यते शकुन्तलाया मदनलेखे :-

“तव न जाने हृदयं मम पुनः
कामो दिवापि रात्रावपि ।
निर्घृण ! तपति बलीयस्त्वयि
वृत्त-मनोरथाया अङ्गानि ॥”   

अत्र कालिदासाभिमत-गीतस्य सर्वमपि वैशिष्ट्यजातं युगपदवाप्तुं शक्यते । ‘निर्घृण’ इति गोत्राङ्क-पुरस्सरं प्रकटयति स्व-मर्मव्यथां शकुन्तला विरचित-पदैः । गीतेऽस्मिन् प्रत्येकं पदं विशेषेण रचितं वर्त्तते । न कस्यचित् पदस्यानुपूर्वी परिवर्त्तयितुं शक्यते, न च पदं किमपि स्वयमपि पदान्तरेण विस्थापयितुं शक्यते । गीतेऽस्मिन् प्रत्येक-पदं निरतिशय-गभीरं सहृदयमात्र-वेदनीयं व्यङ्ग्यमर्थं प्रकटयति । नात्रावकाशो बृहद्-व्याख्यानस्येति कृत्वा परिहीयते सन्दर्भोऽत्रैव
(२)

हंसपदिका-गीतप्रसङ्गेऽपि कालिदासो दुष्यन्त-मुखेन गीत-वैशिष्ट्यान्तरं प्रस्तौति । गीत-श्रवण-समकालमेव व्याहरति राजा,
“अहो ! राग-परिवाहिनी गीतिः ।” विदूषकोऽपि पृच्छति, “किं तावद् गीत्या अवगतोऽक्षरार्थः ?”  
ननु वाक्यद्वयमिदं गीत-संविधानकं प्रकाशयितुं सर्वथाऽलम् । अनेनैतदुक्तं भवति यद् गीति-र्नाम राग-परिवाहिनी । गीतं राग-विशेषेणैव गीयते देशकालादि-व्यवस्थानुरूपम् । अपरं चेदं वैशिष्ट्यं यद् गीतेरक्षरार्थो न भवति तावत् कामिनी-कुचकलशाविव सर्वजन-दर्शनीयः (संवेदनीयः) । तदभिप्रायो भवति प्रगूढ़ः ।

गीतयो राग-विशेषाश्रिता एव भवन्तीति प्रमाणीकरोति महामाहेश्वरोऽभिनवगुप्तपादाचार्योऽपि स्वोपज्ञाभिनव-भारत्याम् :-
“राघवविजय-मारीचवधादिकं रागकाव्यम् । तथा हि राघवविजयस्य हि ढक्‌क-रागेणैव विचित्र-वर्णनीयत्वेन निर्वाहः । मारीचवधस्य ककुभग्राम-रागेणैव । अतएव रागकाव्यान्युच्यन्त एतानि ।” (अभिनवभारती-चतुर्थाध्याये) ।
“तवास्मि गीत-रागेण हारिणा प्रसभं हृतः” इत्युपन्यस्यन्नपि कालिदासः गीतानां हारि-रागाश्रयत्वमेव द्रढ़यति । अतएव श्रोतृजन-चित्तवृत्ति-हरण-क्षमत्वं रागमयत्वं चेत्युभयमपि गीत-जीवातुभूतमिति सिद्धम् (३)

या किल गीतिः, सैव गीतं गानं चापि ।
“गीतं गानमिमे समे” इत्यमरः । “गीतं गानमिति प्रोक्तम्” इति हलायुधः । कालिदासाभिमतं गेयं चापि गीत-गान-पर्यायभूतमेव । नात्र कापि संशीतिः ।

महाकवि-कालिदासानन्तरं मृच्छकटिककारः शूद्रकोऽपि गीत-वैशिष्ट्यानि सविस्तरं निरूपयति । नायकश्चारुदत्तः कथयति प्रसङ्ग-विशेषे,

“साधु गीतं रेभिलेन ।   
“रक्तञ्च नाम मधुरञ्च समं स्फुटञ्च
भावान्वितञ्च ललितञ्च मनोहरञ्च ।
किं वा प्रशस्त-वचनै-र्बहुभि-र्मदुक्तै-
रन्तर्हिता यदि भवेद् वनितेति मन्ये ॥”
(मृच्छकटिकम्)
एवं हि शूद्रक-मतेन गीतं स्याद् रक्तं मधुरं समं स्फुटं भावान्वितं ललितं मनोहरञ्च ।

किञ्च, कालिदास-शूद्रकयो-र्गीतविषयकेऽभिमते परिलक्ष्यते प्रभूत-संवादः । राग-परिवाहिनी गीतिरिति कालिदासः । रक्तं गीतमिति शूद्रकः । गीतरागेण हारिणेति निगदति कालिदासः । मनोहरं भवति गीतमिति शूद्रकः । विरचितपदं भवति गीतमिति कालिदासः । भावान्वितं भवतीति शूद्रकः । मधुर-ललित-सम-स्फुट-शब्दैः शूद्रको यद्यपि किञ्चिदधिकं वक्तुमुत्सहते, तथापि सर्वेऽप्येते गुणाः पर्यवस्यन्ति कालिदासोक्त-गीतवैशेष्ट्येष्वेव ।

सामवेद-गोमुखतः समुद्भूतेयं गीत-मन्दाकिनी भारतभूमि-कल्पं संस्कृत-वाङ्मयं पुनती ततःप्रभृतीदानीं यावदमन्दमनवच्छिन्नं प्रवहति । अनवच्छिन्नं प्रवहतीति मयोक्तम् । एकतस्तु साम-समवयस्का गीतिः । अपरतश्च
‘गीत’ (तवास्मि गीतरागेण) - ‘गीति’ (अहो राग-परिवाहिनी गीतिः) - ‘गेय’ (गेयमुद्‌गातुकामा) - संज्ञाभि-र्महाकविना कालिदासेन, पश्चाच्च शूद्रकेण विशदीकृतमिदं गीततत्त्वं कालान्तरे रागकाव्यानां प्रतिपाद्यं सञ्जातम् । राघवविजय-मारीचवधाख्यं रागकाव्यद्वयं समुदाहरति स्वयमभिनवगुप्तपादाचार्यो येन दशम-शतकात् ख्रैस्तात् पूर्वमेव रागकाव्यानामस्तित्वं प्रमाणितं भवति ।

परन्तु सम्प्रति समुपलब्धं प्राक्तनतमं रागकाव्यं तु महाकवि-जयदेव-विरचितं गीतगोविन्दमेव । तत्प्रवर्त्तित-रागकाव्य-परम्परायां समुपलभ्यन्ते बहूनि ग्रन्थरत्नानि । तद्यथा, कविनृपति-श्रीरामभट्ट-प्रणीतं गीत-गिरीशम्, सोमनाथ-प्रणीतं कृष्णगीतम्, भानुदत्त-प्रणीतं गीत-गौरीपति-काव्यम्, महाराज-श्रीविश्वनाथसिंह-प्रणीतं सङ्गीत-रघुनन्दनम्, कल्याण-कवि-प्रणीतं गीत-गङ्गाधरम्, श्यामराम-कवि-प्रणीतं गीत-पीतवसनम्, जयनारायण-प्रणीतं पार्वती-गीतं
(४) । प्रोफेसर्-राधावल्लभ-त्रिपाठि-प्रणीतं धीवर-गीतं मदुपज्ञं गीत-भारतं चेति विंश-शताब्दीयं काव्यद्वयमपि तामेव परम्परां पुष्णाति ।

अज्ञाः केचन पण्डितराज-जगन्नाथ-पर्यन्तमेव संस्कृत-युगं मन्यन्ते । किन्तु तन्न । परिवर्त्तितानि शासन-तन्त्राणि । परिवर्त्तितं युगम् । परिवर्त्तितं जीवन-मूल्यम् । परन्त्वपरिवर्त्तितं तिष्ठति संस्कृतम् । तदेव व्याकरणम् । तदेव भाषा-स्वरूपम् । सैव छन्दोविचितिः । सैव निगमागम-शास्त्र-दर्शन-परम्परा । तदेव प्रतिभा-प्रसूतं काव्य-प्रणयनम् । संस्कृत-काव्यमद्यापि गुण-रस-वृत्ति-समन्वितं जीवति । वर्त्तन्तेऽद्यापि भास-भवभूति-माघ-श्रीहर्ष-बाणभट्ट-जयदेव-कवित्व-प्रत्यायकाः संस्कृत-कवयो भारते वर्षे ।

विपरिवर्त्तिता केवलं देववाणीं प्रति लोकस्य दुग्ध-कुल्या दृष्टिः । पाश्चात्त्य-भाषा-संस्कृति-वेशभूषाचरणोच्छिष्टं भुञ्जाना भारतीया एव सम्प्रति मातृकल्पायां देववाण्यां न श्रद्दधते । शासनं संस्कृत-विरोधि सञ्जातम् । स्व-पूर्वजानां हर्म्य-भग्नावशेषेषु निखातं सुवर्णभाण्ड-सम्भारमजानन्तस्तद्वंश्या यथा निरतिशय-दुर्विधत्व-सङ्ग्रस्ताः सन्तो भैक्ष्येण वृत्तिं निर्वहन्ति, तथैव साम्प्रतिको भारतीय-समाजोऽपि संस्कृत-ज्ञान-विरहितः सन् सर्वविधं दौर्भाग्यमनुभवति । नियति-र्बलीयसी । सैव प्रत्यभिज्ञापयिष्यति प्राक्तन-वैभवम् ।

भवतु । पूर्वजन्मार्जित-संस्कार-महिम्ना संस्कृताध्ययनशीलानां मनस्तु संस्कृत एव रमते । रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना । तदद्यापि सत्यम् । संस्कृतामृतपायिनः संस्कृतेनैव जीवन्ति, समस्त-पार्थिव-भोग-सम्पदं तृणं मन्यमानाः ।

ख्रैस्ते विंश-शताब्देऽपि देववाणी भारतीय-भाषान्तरापेक्षया सर्वथा समृद्धैव परिलक्ष्यते महाकाव्य-खण्डकाव्य-कथोपन्यास-नाटकादि-सतत-रचनया । तत्रापि गीति-परम्पराऽतिशेते । यद्यपि साम्प्रतिकाः सर्वेऽपि गीतिकारा रागकाव्यानि न प्रणयन्ति, समधिकास्तु मुक्त-गीतिकाराः, तथाप्येतत् स्वीकर्त्तुं शक्यते यद् गीति-परम्परयैवानया संस्कृत-कविता लोकप्रियतामवाप । इदानीं दूरदर्शन-रेडियो-प्रभृति-प्रसार-माध्यमै-र्मध्येजन-समवायं प्रतिष्ठिता संस्कृत-कविता भाषान्तर-कवितेव सर्वैरवगम्यतेऽभिनन्द्यते च ।

अर्वाचीन-संस्कृत-गीतिकारेषु लब्ध-प्रतिष्ठो मेहेरोपाह्वो डॉ. हरेकृष्णो निश्चप्रचं स्वकाव्य-गुणैः प्रथते । उत्कलस्थ-कलाहाण्डि-जनपदीये भवानीपत्तनस्थे शासकीय-महाविद्यालये संस्कृत-विभागाध्यक्ष-पद-दायित्वं निर्वहन्नपि सुरभारती-चरणेन्दीवर-मधुव्रतोऽहर्निशं बद्धपरिकरः संस्कृतोत्थानाय । उत्कलाङ्ग्ल-संस्कृत-हिन्दी-भाषासु समं विहित-श्रमः स साहित्यशिल्पी सुप्रथितानां बहूनां ग्रन्थानां कर्त्तेति स्फुटं ज्ञायते तत्परिचय-पत्रिकया । शास्त्र-मन्थनक्षमा प्रतिभा तस्य कुसुम-सुकुमारे काव्य-प्रणयनेऽपि समं प्रभवति ।

तस्यैव सुप्रथित-यशसो मेहेर-कवेरन्यतमा काव्यकृति-र्मातृगीतिकाञ्जलि-नाम्नी सम्प्रति प्रकाश्यते । गीतिकाव्येऽस्मिन् पञ्चविंशति-मितानि ललित-ललितानि गीतानि वर्त्तन्ते विविध-विषयीणि, यानि पाठं पाठं रसोद्रेक-मुकुलितं जायते सहृदय-मानसम् । गीतिकास्वासु क्वचिद् भारत-वसुन्धरोपचितिः, क्वचिद् विश्व-मङ्गल-कामना, क्वचिद् विविध-स्वरूपाया नार्याः शाश्वत-गुण-गरिम-गानम्, क्वचिदात्माभिज्ञानम्, क्वचित् त्र्यम्बक-यजनम्, क्वचित् कवि-कलाकार-प्ररोचना, क्वचित् प्रणय-सपर्या, क्वचिच्छैशवाभिशंसनम्, क्वचिच्च दशावतार-प्रशस्त्यादि सन्दृश्यते ।

सरल-सरलै-र्भाव-प्रतनन-क्षमैः पदैः प्रणीता इमा गीतिका गेयत्वं मनोहारित्वं लालित्यं भावान्वितत्वं चेति पूर्वोल्लिखित-गीत-वैशिष्ट्यजातं सम्यक्‌तया बिभ्रतीति सचेतस एवात्र प्रमाणम् । मौलिक्यो भावनाः प्रायेण सर्वास्वेव गीतिषु समुपलभ्यन्ते ।


जीवनस्य सुन्दरत्वं दर्शयन् सर्वभूतेषु सद्भावनां मानयन् जीवन-गीतिकायां निगदति कविः -  
“पश्य मधुमयं विश्वमीश्वरं
प्रीतिं शान्तिं हृदि सर्वेषाम्,
साधय सारं परोपकारं
लभस्व कीर्त्तिं सफल-सुवेषाम् ।
मानवतायाः कलय महत्त्वं
चिरन्तनं परिचिन्तय तत्त्वं
सकलात्मनि सद्‌‍भावनम् ।
जीवनं सुन्दरं
सुन्दरं तनु-तपोवनम् ॥”  


कोमल-कान्त-पदशय्या गीतानां प्रसह्य मनो हरति । विभु-गीतिकायां द्रष्टव्यमिदम् :-  
“प्रकृति-पुरुषयोः स्वयंवरे,
भाव-विमुग्धे कलेवरे ।
सरस-सुमधुरे प्रियाधरे,
स्नेह-विगलिते नेत्र-झरे ।
दीव्यति भवतो द्रव्यत्वम्,
द्रव्यत्वम्, दिव्यत्वम्,
सर्वस्मिन् हे स्वामिन् !
त्वमसि त्वमसि त्वमसि त्वम् ॥”  


कालपुरुष-महिमानं विशदयन् प्रकाशयति कविः समय-गीतिकायाम् :-
“क्वचिदुत्कर्षं क्वचिदपकर्षं
चित्रं रचयति भवतश्चक्रम्,
अबलं सबलं शुष्कं सजलं
स्वैरं कुरुते सरलं वक्रम् ।
अलङ्घनीयो नय-क्रमस्ते ।
समय ! नमस्ते, समय ! नमस्ते ॥”  


विश्व-ब्रह्माण्डस्य सङ्गीतमयत्वं प्रतिपादयन् कवि-र्वदति सङ्गीत-गीतिकायाम् :-
“विधातुः प्राङ्गणं
विततं सङ्गीतमयम् ।
प्रकृत्याः प्रतिकणं
नियतं युत-ताल-लयम् ।
विततं सङ्गीतमयम् ॥”


नववर्ष-गीतिकायां सर्वेषां सौख्यं निरामयत्वं समङ्गलं काम्यते कविना :-   
“हृदय-मन्दिरे प्रेम-ज्योति-र्विराजताम्,
मनोऽरविन्दं विन्दतु विमलं सुन्दरताम् ।
सुचिन्तनं चिरन्तनं
हरतु विषाद-विमर्षम्,
शुभं भवतु नववर्षम् ।
सौख्यमयं निरामयं
वितरतु परमं हर्षम् ॥”   


भारत-जननी-वन्दन-रूपायां देश-गीतिकायां कविः प्रस्तौति :-   
“अम्बुधि-विधौत-सुमधुर-चरण-विलासा, 
गङ्गा-सलिले सलील-सुललित-हासा ।
कुसुमारामे रसभर-सुरभि-समीरा,
तरुवर-पुञ्जे रञ्जित-मञ्जु-शरीरा ।
विहङ्ग-ताने मङ्गल-गाने
श्यामल-शस्या विजयते ।
भारतमाता परम-नमस्या विजयते ।
स्वतन्त्रताया रण-वीराणां
सफल-तपस्या विजयते ॥”


एवमुदाहृता मातृगीतिकाञ्जलि-काव्यस्य मधुरभाव-प्रद्योतिनी कतिपय-पदावली सहृदयजनानां स्वान्त-रञ्जनाय । गीतिकानामन्यानि पदान्यपि सुधीभिः प्रणिधेयानि ।

श्रीहरेकृष्णमेहेर-प्रणीतानां गीतानां यद् वैशिष्ट्यं मामतितरां प्रभावयति, तदस्ति व्याकरण-नियमानुपालनम् । भट्टिमानिनामपि केषाञ्चिदर्वाचीन-कवीनां काव्येषु मया दृष्टा अक्षम्य-दोषाः । केचन भाषा-सरलीकरण-व्याजेनैव सर्वथाऽशुद्धां मनीषोद्वेजिनीं विचित्रामेव संस्कृत-भाषां लिखन्तः परिलक्ष्यन्ते । एतत् सर्वं सोढ़ुं नाहं क्षमः ।

भाषा-सरलीकरणस्य समर्थकोऽस्म्यहमपि । परन्तु सन्धि-समासादि-व्याकरण-नियमानुपालनं सर्वथाऽनिवार्यम् । कवि-तल्लजो हरेकृष्ण-मेहेरो व्याकरण-सम्मतामेव भाषां प्रयुनक्तीति महते प्रमोदाय संस्कृत-साहिती-धुरीणाम् । मातृगीतिकाञ्जलि-गीतै-र्निश्चप्रचमेव वागधिष्ठात्र्या भाण्डागारं समृद्धिमेष्यतीति मम दृढ़ो विश्वासः । गीतेष्वेषु प्रतिपदमनुस्यूता लय-वाहिताऽपि स्मारयत्यैवोत्कल-भाषा-लालित्यम् ।
मन्ये, साम्प्रतिके सहृदय-परिधौ ग्रन्थरत्नस्यास्य प्रशस्तिपरा चर्चा भविष्यति । सा चर्चैव कवेः सारस्वत-पुरस्कारः । शतायुष्यमुपयातु सरस्वती-मन्दिर-दीपोऽयं श्रीहरेकृष्ण-मेहेर-प्रख्य इति सप्रणयं कामयते, 


मिश्रोऽभिराज-राजेन्द्रः.
(डॉ. अभिराज-राजेन्द्र-मिश्रः)
आचार्यः, संस्कृतविभागाध्यक्षश्च,
हिमाचल-प्रदेश-विश्वविद्यालयः, शिमला-५.
ता: २७-७-१९९६.
= = = = = = = =


[पादटीका]  : 
(१) चित्रे निवेश्यादि (शाकुन्तले) ।
(२) सविस्तरं द्रष्टव्यं मदुपज्ञे शास्त्रालोचने, पृ. ६६-७३.
(भारतीय-संस्कृति-निकषे शकुन्तलाया मदन-लेखस्य काञ्चनत्वम्), अक्षयवट प्रकाशन, इलाहाबाद ।
(३) सविस्तरं द्रष्टव्यं मदुपज्ञे शास्त्रालोचने, पृ. २७-३६ (स्वातन्त्र्योत्तरं गीतिकाव्यम्: वाङ्मय-विश्लेषणम्)
(४) सर्वमेतत् प्रकाशितं कौशाम्बी -प्रकाशनेन (दारागञ्ज, इलाहाबाद) ।
= = = = = = = = = 


Related Link :
Complete ‘Matrigitikanjalih’ Kavya: 

Monday, September 12, 2011

Complete ‘Mātŗigītikāñjalih’ Sanskrit Kāvya (मातृगीतिकाञ्जलिः): डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः

Mātŗigītikāñjalih   
(Modern Sanskrit Gītikāvya of 25 lyrics
composed with self-innovated original new metres and tuning)
  

Author : Dr. Harekrishna Meher  

Publisher : Kalahandi Lekhak Kala Parishad,
Bhawanipatna, Kalahandi, Orissa, India.
First Edition : 1997 A.D.

= = = = = = = =


About ‘Mātŗigītikāñjalih’ : http://dbpedia.org/page/Matrigitikanjalih

Some Comments on ‘Mātŗigītikāñjalih’ Kāvya : 
  
Wikipedia : ‘Mātŗigītikāñjalih’ Kāvya: http://en.wikipedia.org/wiki/Matrigitikanjalih 

Concept of Giti and ‘Mātŗigītikāñjalih’ Kāvya
(English Article by : Prof. Abhiraj Rajendra Mishra) :
http://hkmeher.blogspot.com/2008/05/concept-of-gti-and-mtrigtikjali-kvya.html
 
Places where cited, referred and discussed : 

= = = = = = = =

मातृगीतिकाञ्जलिः (आधुनिक-संस्कृत-गीतिकाव्यम्) 
रचयिता : डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
प्रकाशकः -
कलाहाण्डि-लेखक-कला-परिषद्,
भवानीपाटना, कलाहाण्डि, ओड़िशा, भारतम् ।
प्रथम-संस्करणम् : १९९७ ख्रीष्टाब्दः ।


= = = = = = = = = = = = = =
ग्रन्थ-सूची  (Contents)
= = = = = = = = = = = = = = 

Abhimatam : (Prof. Srinivas Rath): अभिमतम् :
 
Bhūmikā: (Prof. Abhiraj Rajendra Mishra) : भूमिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2011/09/matrigitikanjalih-kavya-bhumika-prof.html

Prāstāvikam : प्रास्ताविकम् :
http://hkmeher.blogspot.com/2009/11/introduction-matrigitikanjalih-kavya.html

= = = = = = = = = = =
गीतिकानुक्रमणी 
= = = = = = = = = = =

Vāņī-Gītikā (1): वाणी-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2009/01/my-sanskrit-song-vani-gitika.html

Mātŗi-Gītikā (2): मातृगीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2009/05/sanskrit-poem-matri-gitika-harekrishna.html

Viśva-Gītikā (3): विश्व-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2009/02/sanskrit-song-visva-gitika.html

Jīvana-Gītikā (4): जीवन-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2007/07/1.html

Purushottama-Gītikā (5): पुरुषोत्तम-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2009/05/purushaottama-gitika-sanskrit-song.html

Prabodha-Gītikā (6): प्रबोध-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/prabodha-gitika-hkmeher.html

Nārī-Gītikā (7): नारी-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2010/05/nari-gitika-hkmeher.html

Praņayinī-Gītikā (8): प्रणयिनी-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/pranayini-gitika-hkmeher.html

Praņayi-Gītikā (9): प्रणयि-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/pranayi-gitika-hkmeher.html

Vibhu-Gītikā (10): विभु-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2009/01/my-sanskrit-song-vibhu-gtik.html

Śiśu-Gītikā (11): शिशु-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2011/07/sisu-gitika-song-for-child-hkmeher.html

Naţarāja-Gītikā (12): नटराज-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2009/02/nataraja-gitika.html

Śakti-Gītikā (13): शक्ति-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2008/10/my-sanskrit-song-akti-gtik.html

Samaya-Gītikā (14): समय-गीतिका : 
 http://hkmeher.blogspot.com/2008/11/sanskrit-song-samaya-gtik.html

Kalākara-Gītikā (15): कलाकर-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/kalakara-gitika-hkmeher.html

Abhijñāna-Gītikā (16): अभिज्ञान-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/abhijnana-gitika-hkmeher.html

Śiva-Sańkalpa-Gītikā (17): शिवसङ्कल्प-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2010/12/siva-sankalpa-gitika.html

Gāyatrī-Gītikā (18): गायत्री-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2009/07/gayatri-gitika.html

Bhārata-Bhāratī-Gītikā (19): भारत-भारती-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2011/07/bharata-bharati-gitika-hkmeher.html

Kavi-Gītikā (20): कवि-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2009/05/sanskrit-song-kavi-gitika-h-k-meher.html

Gītā-Gītikā (21): गीता-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/gita-gitika-hkmeher.html

Sańgīta-Gītikā (22): सङ्गीत-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2008/05/sagta-gtik-song-of-music-mtrigtikjalih.html

Daśarūpa-Gītikā (23): दशरूप-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2011/01/dasarupa-gitika-hkmeher.html

Navavarsha- Gītikā (24): नववर्ष-गीतिका :
http://hkmeher.blogspot.com/2008/10/sanskrit-song-nava-varsha-gitika-song.html

Deśa-Gītikā (25): देश-गीतिका : 
http://hkmeher.blogspot.com/2009/01/sanskrit-song-desha-gtik-song-for.html


* * * सम्पूर्णम् * * *

= = = = = = = = = = =

OTHER  LINKS : 

‘Jivana-Gitika’ (Jivanam Sundaram) from ‘Matrigitikanjalih’ Kavya:
*
Reference to ‘Mātŗigītikāñjalih’ by Others :

Wikipedia : Sanskrit Literature : ‘Mātŗigītikāñjalih’ Kāvya :

Who’s Who of Indian Writers -1999.  Sahitya Akademi New Delhi (Page-740) :

WorldCat : 
http://www.worldcat.org/wcidentities/lccn-n80-41482
http://www.thefullwiki.org/List_of_Indian_poets#wikipedia_Sanskrit
= = = = = = = 


Related Links : 
= = = = = = = = = 
Biodata Details : Works and Achievements :
Link:
= = = = =  
Contributions of Dr. Harekrishna Meher to Sanskrit Literature :
Link:
= = = = =  

Places where Dr. Harekrishna Meher and his works are referred, reviewed, 
cited and discussed in Research fields, articles and books by Others.
Link :
= = = = =  

Patriotic Songs and Poems of Dr. Harekrisha Meher.
Link :
= = = = =  

Videos of Dr. Harekrishna Meher :
Link :
= = = = = 

Translated Kavyas of Dr. Harekrishna Meher : 
Link : 
http://tapasvini-kavya.blogspot.in/2016/09/translated-kavyas-by-dr-harekrishna.html
= = = = = = =  

Abhimatam (‘Mātŗigītikāñjalih’ Kāvya of Harekrishna Meher): Prof. Srinivas Rath

‘Mātŗigītikāñjalih’  मातृगीतिकाञ्जलिः * 
(A Modern Sanskrit Gitikavya of 25 lyrics
composed with original new metres and tuning) 

Author : Dr. Harekrishna Meher 

*  
Published by : Kalahandi Lekhak Kala Parishad,
Bhawanipatna, Kalahandi, Orissa.
First Edition : 1997 A.D.

= = = = = = = = = 

(Extracted from the above Book)

Abhimatam   
By : Prof. Shriniwas Rath 
Retired Professor and Head,
School of Studies in Sanskrit, Vikram University. Ujjain
and Ex-Director, Kalidasa Academy, Ujjain, Madhya Pradesh (India)

= = = = = = =

अभिमतम्   
आचार्यः श्रीनिवास-रथः   
= = = = = = = = = = = = = = 

वाचि विद्योततेऽनुभूतार्थ-व्यक्तिस्वरूपा व्यवहार-कालावधि-जीवित-स्वभावा मनुज-समाजाश्रिता शक्तिः काचन भाषा नाम । देशकालादि-भेदेनानन्तरूपा यावद्-भुवन-विस्तृता सेयं भाषा जगदिव गाहते नियत-परिवर्त्तनशीलताम् । तत्तद्-देशकाल-भाषाविष्कृत-वस्तुनि सुतरां विजृम्भन्ते विचार-वल्लरी-कुसुमानि । भाषाधीनं भवति साहित्यम् । साहित्यपरम्परया सुदूर-कालभाषाश्रितान्यपि सूक्ति-कुसुमानि प्रतिनव-विकसितानीव राजन्ते चिराय जन-मनोहारीणि । साहित्यामृत-सेकमन्तरा सुमहत्-प्रयत्न-परिरक्षिताऽपि भाषा कालक्रमेण परिवर्त्तिनि संसारे भवति विलुप्त-दर्शना । प्राचीन-भाषासाहित्य-सम्पदः सैषा स्थितिः तत्तत्साहित्येतिहास-ग्रन्थेषु परिचीयत एव सुप्रतीता । तत्र च साहित्यानुशीलन-प्रसङ्गेनैव चिरत्न-भाषासु निरन्तराविच्छिन्न-परम्परा-विद्योतित-स्वरूपा याथातथ्येन कालक्रम-गणनातिक्रान्त-श्रुतिपरम्पराभिरक्षित-कलेवरा वैदिक-लौकिकाद्यपरिमित-साहित्य-निधानभूताद्यापि जागर्ति निरन्तर-साहित्यरचना-वेशेषिताकारा सरसा संस्कृत-भाषा । विविध-भारतीय-भाषा-साहित्योपजीव्यतया न केवलं भारतीयैः प्रत्युत वैदेशिकैरपि मनीषिभिः सस्पृहमधीयते संस्कृत-साहित्यम् ।

सेयं स्थितिः प्रत्यक्षतामनायि बेङ्गलूर-नगरेऽचिर-संवृत्तेन दशम-विश्वसंस्कृत-सम्मेलनेन । तत्र विविध-विद्याविचक्षणा नानादेशागताः परःसहस्राः संस्कृताधीतिशालिनो विद्वांसः साम्प्रतिकत्वेऽपि संस्कृतस्य विश्वजनीनं स्वरूपं सभाजयाञ्चक्रिरे । सम्मेलनमिदमयोजि भारतशासन-प्रतिनिधित्वेन राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानेनातिथेयत्वेन च तरलबालुकेन्द्राधीश्वरेण श्रीमता शिवमूर्त्तिस्वामिना । तथा च, 


सुरेन्द्रभवनोपमे तरलबालुकेन्द्राजिरे
नियोज्य सुरभारती-दशम-विश्व-सम्मेलनम् ।
चिराय शिवमूर्त्तिना सुकृतिना महास्वामिना
सनातन-परम्परानुगत-वैदुषी सत्कृता ॥ (१) 


दिगन्तर-समागतै-र्विविध-शास्त्र-पारङ्गतै-
र्बुधैः सुरगिराऽन्वहं बुध-सभासु चर्चारतैः ।
अनायि दिन-सप्तकं क्षणमिवान्य-चिन्तां विना
सुधीभिरिह भारते सुरगवी-समाराधने ॥ (२)  


न केवल-परम्पराधिगत-शात्र-चर्चादिभिः
समाप्तिमगमत् सभा विदित-विश्व-विद्यावताम् ।
मुदं व्यतनुताधुनातन-कवित्व-चर्या सतां
प्रसन्न-कविता-झरी-रसभरैः सुधा-सोदरैः ॥ (३) 


साम्प्रतिक-संस्कृत-कविता-सत्रेण साकं पूर्णतामभजत विश्व-संस्कृत-सम्मेलनम् । 


आयुष्मता हरेकृष्ण-मेहेरेण समं तदा ।
कवि-संसदि तत्रैव जातः परिचयोऽपि नः ॥ (४)


कवे-र्मनोहरस्यायं पौत्रः सुमति-नन्दनः ।
हरेकृष्ण इति ख्यातः कविनारायणात्मजः ॥ (५)

उत्कलेषु कलाहाण्डि-मण्डले लोक-विश्रुते ।
भवानीपाटना-नाम्नि नगरेऽवस्थितोऽधुना ॥ (६)

राजकीये महाविद्यालये शिष्यजन-प्रियः ।
संस्कृताध्यापनाचार्य-पदवीमाश्रितः सुधीः ॥ (७)

नैषधीये महाकाव्ये कृत-भूरि-परिश्रमः ।
स्वयं सुरगवी-गीति-रचनानुरतः कविः ॥ (८)


अथ संस्कृत-नवगीति-रचना-कविना श्रीहरेकृष्ण-मेहेरेण मातृगीतिकाञ्जलिरिति प्रकाशतामानीयते पञ्चविंशति-गीतिकालङ्कृतः स्वरचित-गीतिका-काव्य-सङ्ग्रहः । सङ्ग्रहेऽस्मिन् कवित्वबोध-बन्धुरा गीतिका विविध-विषय-भासुरा दीप्यन्ते । भारतीय-कवितासु गीतिकाव्य-परम्परा भक्ति-रसायनभूता वितनोति समेषामानन्दम् । प्रस्तावना-पद्येषु  

“गीर्वाण-वाणी-नीराजनार्थं
प्रस्तूयते मे गीत्यावलीयम् ।”
 इति स्वयं विनिवेद्य कविराशास्ते,  


“भवतु गौरव-सौरभ-भास्वरा,
विजयिनी मम देश-परम्परा ।”
  इति ।  


मातृगीतिकाञ्जलि-पद्येषु परम्परानुगतापि नूतन-पद-रचना-शक्तिः सुतरां प्रीणाति ।  

“रवि-सङ्काशः
स्वयम्प्रकाशः
संसरणे त्वमनन्ताकाशः ।”
इति,    


अबलं सबलं
शुष्कं सजलं
स्वैरं कुरुते सरलं वक्रम् ।”
    

इति च सुव्यक्तमुररीकुरुतः सुललित-पदक्रम-कमनीयताम् ।  

आयुष्मता हरेकृष्णेन मन्ये कवित्व-बीजरूपः संस्कार-विशेषः कुल-परम्परयार्जितः । यतोऽस्य पितामहः श्रीमनोहर-मेहेर-नामाऽजनि सरस-भणितीनामाकरः कविः कविताश्रित-कीर्त्तिः । तद्वदेवास्य जनयिता श्रीनारायणोऽपि कवि-पदवीमध्यास्तेऽनितर-साधारणीम् । अथच केचनात्र कुल-परम्पराधिगत-संस्कार-रूपेण कवित्व-बीजभूतां शक्तिं न मन्यन्ते । ते तु देवता-प्रसाद-जन्यमदृष्टमेव कवित्व-शक्ति-कारणमिति तदात्मक एव संस्कार इति स्वीकुर्वन्ति । यथा तथा वा भवतु । उभयथाऽपि प्रतिपद्यत एवात्र कवयितरि संस्कारवत्त्वम् । तत्रापि सुरवाणी-शरणोऽयं प्रस्तौति मातृगीतिकाञ्जलिं बहुतराभ्यास-व्युत्पत्ति-लभ्यम् । तथा च,

“कवित्वं जायते शक्तेर्वर्द्धतेऽभ्यास-योगतः ।
अस्य चारुत्व-निष्पत्तौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी ॥”  


इत्युक्त-दिशा वाग्देवता-प्रसादात् कालक्रमेण चारु चारुतरं च सम्पत्स्यते संस्कृत-कवितावनी-कृतपदस्यायुष्मतो हरेकृष्ण-मेहेरस्य काव्यमित्याशास्महे । निबद्धाञ्जलिः कविरयं सदाशिषा योजयितव्यो भवति भावुकै-र्भावकैश्च । भूयश्च,  


श्रीहरेकृष्ण-मेहेर-रचितो गीतिकाञ्जलिः ।
भद्रं वितनुतां लोके तनुताञ्च कवेर्यशः ॥
इति शम् ॥  


प्रो. श्रीनिवास-रथः   
सेवा-निवृत्तः आचार्यः अध्यक्षश्च,
संस्कृत-अध्ययन-शाला,
विक्रम-विश्वविद्यालयः, उज्जयिनी (मध्यप्रदेशः) 


उज्जयिनी 
अनन्त-चतुर्दशी संवत् -२०५४ 
१५ सितम्बर १९९७. 
= = = = = = = 


Related Link : 
Complete ‘Matrigitikanjalih’ Kavya: 

Thursday, September 1, 2011

Tapasvini Kavya Canto-11 (‘तपस्विनी’ काव्य एकादश सर्ग/ हरेकृष्ण मेहेर)


TAPASVINI
Original Oriya Mahakavya by :
Svabhava-Kavi Gangadhara Meher (1862-1924)
Hindi Translation by : Dr. Harekrishna Meher
= = = = = = = = = =

[Canto- 11, the Last Canto of this epic poem, has been taken from pages 191-214 of my Hindi ‘Tapasvini’ Book
Published by : Sambalpur University, Jyoti Vihar, Sambalpur, Orissa, First Edition : 2000.]
For Introduction, please see : 'Tapasvini : Ek Parichaya'
Link : http://hkmeher.blogspot.com/2008/07/tapasvini-ek-parichaya-harekrishna_27.html

= = = = = = = = = = = = = =
Tapasvini [Canto-11]
= = = = = = = = = = = = = =



‘तपस्विनी’ महाकाव्य
मूल ओड़िआ रचना : स्वभावकवि गंगाधर मेहेर (१८६२-१९२४)
सम्पूर्ण हिन्दी अनुवाद : डॉ. हरेकृष्ण मेहेर


= = = = = = = = = = =
एकादश सर्ग
= = = = = = = == = =

एक दिन मेदिनी प्रदक्षिण कर
श्रम-क्लान्त दिनकर
क्षीणतेज - शरीर
नील नीर में पश्चिम वारिधि के
डूब गये गभीर,
अभिलाषी अवगाहन-विधि के ॥

छोड़ न पाकर अपना प्रियतम,
अत्यन्त दीन-कलेवर
एक पल भी रहने अक्षम
दिवस चला उनके पीछे सत्वर ॥

पति बिना पत्नी की अवस्था
क्या होती सर्वथा,
भोलीभाली नलिनी-बाला ने यह न जानकर
त्यागा नहीं अपना घर ॥

पलभर में लूटकर
रंगीन वास-कोष उसीका,
प्रदोष ने बना दिया अम्बर पर
पादास्तरण रजनी का ॥

इस प्रकार देखकर
कोमलांगी कमलिनी का अपमान,
शिरीष पादप लज्जा-जर्जर
हो गया अत्यन्त म्लान ॥

सूर्यास्त में सम्पन्न कर
अग्निदेव की सपर्या
महामना वाल्मीकि ने सादर
शिव-कृपा का स्मरण किया ॥

आश्रम में कुशासन पर
विराजे थे मुनिवर ।
सोच रहे थे मन-ही-मन
श्रीराम का सुशासन ।
साथ ही विषय
कुमारों की योग्यता का,
फिर कैसे होगा परिचय
पुत्रों के सहित पिता का ॥

‘धनुर्वेद और राजधर्म की शिक्षा के द्वार
इसी समय पहुँच चुके हैं युगल कुमार ।
तापसों के संग उभय
जब कानन में रहेंगे,
मूल्यवान् समय
तो व्यर्थ बीत जाएंगे ॥

यदि राजधर्म में कुशल
हो न पाएंगे राजकुमार,
समस्त गुण हो जाएंगे निष्फल
बन्ध्य पादप जिस प्रकार ॥

वीरत्व-विभूषण से इसी समय
मण्डित न होंगे यदि ये,
दुःसह दूषण आन पड़ेगा निश्चय
वीर-वंश के लिये ॥

कौन कह सकेगा,
दायाद-रत्न श्रीराम का
एक दिन नहीं खोजेगा
राजसिंहासन कोशल-धाम का ॥

राजसम्मान-रक्षा की क्षमता
उसी समय यदि न रहेगी,
उनकी नीति-अधमता
प्रकटित हो जाएगी ।
कैसे बिना आदर्श के युगल सहोदर
उसमें प्रवीण बनेंगे यहीं वन में रहकर ?

होते सभी दान-वीर
रघुवंशी नरेशगण विशेषरूप से ।
वही आदर्श ऋषि-कुटीर
सिखला सकेगा कैसे ?

अविकल रामरूप प्रतिबम्बाकार
अवयवधारी हैं युगल कुमार ।
दर्शन से ही रघुकुल-शेखर
अपने पुत्रों को पहचान लेंगे सत्वर ।
वहाँ वीर शत्रुघन
कर देंगे संशय मोचन ॥

पहुँचा देने पर पुत्र-युगल को वहीं
श्रीरामचन्द्र करेंगे स्वीकार,
तब हमारी होगी नहीं
निन्दा किसी भी प्रकार ॥

परन्तु अपनी प्रियतमा पत्नी को
पतिव्रता सती जानकर सही,
लोकापवाद-भय से ही
उन दोहदिनी को
भेज दिया निर्दय राजा ने
कानन में दोहद-पूरण के बहाने ॥

बारह वर्षों के अनन्तर
सन्तान की ममता
जन्मेगी उनके हृदय के भीतर,
यह सम्भव नहीं लगता ।
प्रजा के प्रति हैं किये
उन्होंने सारे पुत्र-प्रेम समर्पित ।
उसकी सम्मति इसलिये
अभी चाहेंगे निश्चित ॥

अपने विश्वास पर
जिनकी है नहीं आस्था,
उन्हें सहस्र बार कहकर
समझाने से क्या होगा सर्वथा ?
इसी विषय पर परामर्श अवश्य चाहिये
महामुनि वसिष्ठ और लक्ष्मण को संग लिये ॥’

इसी समय राजदूत ने
कृताञ्जलि हस्त से अपने,
पत्र प्रदान किया वाल्मीकि-कर में सत्वर
चरणों में प्रणिपात कर ॥

पत्र-पाठ पश्चात् मुनीन्द्र को चला पता
इष्ट सिद्धि हेतु मिल गया रास्ता ।
भेजा है निमन्त्रण राजा रघुवर ने
अश्वमेध याग में योगदान करने ॥

सोचने लगे मुनिवर,
‘विधि ने अनुकूल होकर
दिखलाया तट
भावना-पयोधि के निकट ॥

मुनिकुमार-वेश में शिष्यों के बहाने
लव-कुश को ले चलेंगे यज्ञ दिखलाने ।
यज्ञ-क्षेत्र में स्थान-स्थान करके भ्रमण
दोनों गायेंगे मधुर नव्य काव्य रामायण ॥

प्रीति-सुधा बरसाकर श्रीराम-आख्यान
अवश्य हर लेगा लोगों का चित्त ।
निहार युगल कुमार श्रीराम-समान
लोग राम-पुत्र ज्ञान करेंगे निश्चित ॥

स्वयं रघुवंश-शेखर
अपने प्रतिबिम्ब-रूप दर्शन कर
डुबा देंगे हृदय
प्रेम-पीयूष-कूप में निश्चय ॥

यदि कुण्ठित होंगे रघुकुल-तिलक
स्वीकारने अपने दोनों बालक,
उधर देवी कौशल्या
भू-लुण्ठित नहीं होंगी क्या ?

सीता का स्पर्श नहीं कर सका दशानन,
रामायण से सुन यह विवरण
होगा आनन्द-मगन
समस्त जनों का अन्तःकरण ॥

सती जनक-दुहिता
हो चुकी हैं अग्नि-परिक्षिता ।
इस कथा का श्रवण कर
पुलकित होगा नहीं किसका कलेवर ?

रामायण काव्य करेगा
भारती-ज्योति का विस्तार ।
त्रिभुवन से हट जायेगा
लोक-निन्दा का अन्धकार ॥’

मन-ही-मन इस प्रकार
मुनिवर ने किया विचार ।
हो उठा प्रफुल्ल अतिशय
आनन्द से उनका हृदय ॥

मधुर वचनों में उधर
राजदूत को विश्राम की अनुज्ञा देकर,
शिष्यगण को नियोजित किया
निभाने अतिथि-सत्‌क्रिया ॥

सानन्द मुनीन्द्र ने तदुपरान्त
सीता के पास चल बताया अश्वमेध-वृत्तान्त,
‘वत्से ! श्रीराम-दूत इधर
आया है निमन्त्रण लेकर ।
संग ले शिष्य-दल
प्रस्थान करूंगा कल ॥

उनके साथ शिष्यरूप हमारे
चलेंगे लव कुश प्यारे ।
कई मुनिजनों के करेंगे दर्शन
और पाएंगे आशीर्वचन ॥’

सती मैथिली ने समर्थन किया
महर्षि-दत्त प्रस्ताव का ।
उन्हें दृढ़ रूप से सौंप दिया
सारा दायित्व कुश-लव का ॥

अन्तेवासियों से तदुपरान्त
कहा मुनिशेखर ने :
‘जब होगा निशान्त
यात्रा करेंगे अश्वमेध अध्वर देखने ।
लव कुश के संग समस्त सहाध्यायी कुमार
पाथेय साथ ले जाओगे हो तैयार ॥

बाबा कुश लव ! साथ वीणा लेते रहोगे,
सुसंगीत संग शिक्षा सार्थक करोगे ।
जो श्रीराम हैं नायक
रामायण काव्य के,
हो चुके हैं हर्ष-दायक
तुम्हारे हृदय के,
वही श्रीराम सद्गुण-निधान
कर रहे हैं महायज्ञानुष्ठान ।
कई देशों से महानुभावगण
करेंगे उधर पदार्पण ॥

पधारे होंगे विभीषण
लंकापुरी-विभूषण,
असुर-संघ संग लेकर
लाँघ सुविशाल सागर ॥

भले-भले भल्लुक प्लवंग
अंगद-प्रमुख चल,
आये होंगे सुग्रीव के संग
खुशियों से मलकर वदन-मण्डल ॥

जो समझते लोष्ट-खण्ड-सा सानुमान्,
वही महावीर हनुमान्
अमित-बलवान्
विहरते होंगे वहीं सिंह-समान,
सानन्द सजाकर हृदय पर मुक्ताहार
सीता-प्रदत्त उपहार ॥

नाना-विहंग-लोममालाओं से सुन्दर
अलंकृत कर अपना अपना अंग,
आये होंगे अनेक शबर
निषादराज गुहक के संग ॥

जिन्होंने भ्रातृभक्ति-बल द्वारा
अनायास ठुकरा दिया आलिंगन प्यारा
दुर्लभ राजलक्ष्मी का,
स्थापित कर अग्रज की पादुका
राजसिंहासन पर
फलमूलाहार से बिताये चौदह वत्सर,
ऊँचा किया जीवन
जटाजूट बाँधकर,
जिसे निहारता ऊर्ध्व-वदन
हिमगिरि का तुंग शिखर,
होंगे वही भरत
वहीं श्रीराम के अनुगत,
आकाश में राकेश के समान
कीर्त्ति-कान्तिमान् ॥

क्षणजन्मा लक्ष्मण को देखोगे वहीं
संसार में जिनके सदृश दूसरा कोई नहीं ।
स्वयं वज्र-हस्त
जिसके भय से थे त्रस्त,
उस मेघनाद का घमण्ड सकल
उन्होंने पैरों से दिया है कुचल ॥

मेघनाद-निधन की खबर
कालाग्नि बन
धधक उठी प्रखर
समाकर रावण के हृदय में गहन ।
संग-संग अंग-बल की आहुति डाल
असुरेश्वर ने बना दिया उसे उग्रतर कराल ।
तपाकर उसमें प्रदीप्त शक्ति क्रोधभर
निक्षेप किया वीर लक्ष्मण पर ॥

शक्तिघात-जनित क्षतों का लक्षण
अपने उर पृष्ठ पर
धारण करके वे वीरवर
यथार्थ-नामा हैं ‘लक्ष्मण’ ॥

अक्षियों से देखोगे सामने
जो अक्षरों से देखा है तुमने ।
करोगे सबकी कथा गान
सबके सम्मुख विद्यमान ॥

श्रवण करेंगे वहाँ संगीत सुस्वर
शत-शत नरेश्वर,
साथ तपस्तेज से दीप्त-कलेवर
शत-शत यतिवर ॥

परिचय यदि कोई पूछेंगे उधर
तुम बोलोगे अवश्य :
‘हम युगल सहोदर
महर्षि वाल्मीकि के शिष्य ॥’

बुलायेंगे यदि रघुनन्दन
उनके समक्ष करोगे रामायन गायन ।
वे कौतूहलपूर्ण -हृदय
पूछेंगे यदि तुम्हारा परिचय
तुम दोनों दोगे उत्तर :
‘वाल्मीकि-शिष्य हम युगल सहोदर ॥’

यदि राजा रघुनन्दन
प्रदान करेंगे धन,
लोभ त्याग कर तुम उभय
बोलोगे सविनय :
‘हम क्या करेंगे नरेश्वर !
तापस-कुटीर में धन लेकर ?’

वाल्मीकि-मुख से करके श्रवण
वार्त्ता अश्वमेध-यज्ञ-विधि की,
वैदेही के हृदय में उसी क्षण
जाग उठी व्यथा आकस्मिकी ॥

सीता लगीं सोचने :
‘निश्चित ही रघुकुल-चन्द्र ने
बिठायी गोद में अपनी
लाकर द्वितीया पत्नी ॥

धन्य वही सीमन्तिनी
सौभाग्य-शालिनी,
जिनके तपोवृक्ष में फल बने आकर
सगर-कुल-सागर के कलाकर ॥

कहाँ किसप्रकार कौन-सी
घोर तपस्या की उन्होंने ?
अन्तःकरण मेरा अत्यन्त लालसी
उस तपश्चरण में प्रवृत्त होने ॥

कौन करेगा मुझे सूचित
उस तपश्चर्या का नियमादिक ?
करूंगी तपश्चरण निश्चित
उसीसे भी कठोर अधिक ॥

किसको पता उनकी पूर्व तपस्या का रहस्य ?
वसिष्ठ आदि महर्षिवृन्द जानते होंगे अवश्य ।
अन्यथा उन्हें महारानी चुनी कैसे ?
प्रभु ने किया होगा परिणय उनके मत से ।
तब किसी भी उपाय का प्रयोग कर
लाऊंगी निश्चय वही गुप्त मन्तर ॥’

मन में करके ऐसी भावना
सती ने आरम्भ किया विनय-पत्र लिखना :
‘शरण-वत्सल -केतन,
बैरी-वारणांकुश भीषण,
दुःख-पर्वत-पवि दर्शन
करते जिनमें ज्ञानीगण,
राजराजेश्वर के उन पावन
चरणारविन्द में करती वन्दन
यह दीन भिक्षुका
दूर से अपना शीश झुका ॥

मधु-आशा का अन्धकार
भेदन करने किसी प्रकार
कान्तार में रहकर कातर-मन
प्रेषित करती यह निवेदन ॥

हयमेध महायज्ञ में महाराज
आप स्वयं दीक्षित हो चुके ।
दर्शन दे रही होंगी आज
नवीना वामा वामांक में प्रभु के ॥

मुग्‌ध होंगी मुग्‌धा वल्लभी,
यही विचार करके
शत-गुणित बढ़ते होंगे अभी
सद्गुण आपके ॥

महाक्रतु में प्रदान करेंगे आप अनन्त धन
रत्न-राशि क्षौम वसन ।
पूर्ण होगी वहीं याचक-जनों की कामना ।
जागी है मेरे मन में एक याचना ॥

प्रदान करने यही भिक्षा नगण्य
कृपया आपका न होगा कार्पण्य ।
आप तो स्वयं हैं अपार
दया-रत्नमय दान-पारावार ॥

मैं कौन, जानने की नहीं आवश्यकता,
आप सदा तापसों के अशान्ति-हर्त्ता ।
रहता नहीं तापसों के प्रति
आपका अदेय कुछ ।
मैं तपस्विनी सम्प्रति,
आप न समझेंगे मुझे तुच्छ ॥

आपकी अंक-योग्या सुभगा
जो बनी हैं आज,
सभक्तिक दर्शन कर रहा होगा
जिन्हें जगत का जन-समाज,
कौन-सी घोर तपश्चर्या
पहले कभी उन्होंने की ?
कितने काल तक किधर
किस मन्त्र का जप कर ?
केवल इतनी ही सुदया
करेंगे प्रभु मुझे बताने की ।
अन्य कोई भी धन
नहीं आवश्यक मेरे लिये, हे राजन् ! ॥

कोटि अश्वमेध अध्वरों में दान
की जाती जितनी सम्पदा,
उसीसे भी समझूंगी अधिक महान्
मेरे विचार में उसे सदा ॥

और एक बात का है निवेदन,
अति अबोध हैं इस दुःखिनी के युगल नन्दन ।
पिता के अंक में उपवेशन का
सौभाग्य नहीं उनका ।
जन्म से ही ये कुमार
जानते नहीं पिता का प्यार ॥

जानते हैं रुलाने जननी का जीवन
वीणा-तन्त्री संग करके रामायण गायन ।
कौन रोएगा नहीं फिर
करके मानव-हृदय धारण ?
जिसे सुन हो जाते अस्थिर
वल्लरी-पादप-गण ॥

आपके चरित से स्वयं मोहित होकर
जा रहे हैं महर्षि के साथ दोनों सहोदर ।
दर्शन करने आपके पाद-पद्म पावन
खींच ले रहा उन्हींका मन ॥

आपके अतीत दुःखों की कथा
सुनाएंगे दोनों भ्राता,
जिसे श्रवण कर सर्वथा
हृदय इस दुःखिनी का विदीर्ण हो जाता ॥

श्रवण न करने से उसकी ओर
मन सदा दौड़ता रहता ।
दमित नहीं की जा सकती जोर
उसकी उत्सुकता ॥

हे धीर-धुरन्धर !
उसी कथा को लेकर
यदि आपका श्रवण
दिलाएगा दीना वैदेही का स्मरण,
स्वप्न ही समझ लेंगे आप उसी का प्यार
नयी प्रणयिनी का प्रफुल्ल वदन निहार ॥’

लिख रही थीं पत्र इसी तरह
विकल-हृदया सती ले अपनी गाथा ।
नेत्रनीर-झर से वह
धौत हो रहा था ॥

और लिखूंगी क्या ?
सोच रही थीं बैठ रामप्रिया ।
सहर्ष हँसते-हँसते वहाँ
पहुँच गये कुश लव ;
बोले : ‘ माँ माँ !
धन्य धन्य वे राघव,
धन्या उनकी प्रणयिनी
सती सौभाग्य-शालिनी ॥

श्रीरामचन्द्र कौशल्या-पुत्र
प्रारम्भ कर रहे हयमेध अध्वर ।
साथ ले निमन्त्रण पत्र
एक दूत आया है इधर ॥

दूत से पूछकर जाना हमने इसप्रकार,
रामचन्द्र के कारण आज धन्य यह संसार ।
लोकापवाद उन्होंने मिटा दिया
त्यागकर सीता, अपनी प्राणप्रिया ॥

हयमेध यज्ञ में समीप अपने
रघुकुल-प्रदीप ने
सहधर्मिणी के स्थान है स्थापित की
कनक-मूर्त्ति जानकी ॥

जननी ! दुर्लभ थी क्या
उनके लिये कोई प्रिया ?
कामना उन्होंने नहीं की
द्वितीया पत्नी की ॥

कहाँ गयीं माँ ! सती जनक-तनया ?
जीवित न होंगी क्या ?
इस विषय का ज्ञान हमें
प्राप्त हो न सका रामायण में ॥

माँ ! चलेंगे दोनों भ्राता हम
श्रीराम के कमल-चरण दर्शन करेंगे ।
कह रहे हैं मुनिसत्तम,
हमें संग ले चलेंगे ॥’

पुत्र-युगल के रसान्वित
वचनामृत-सिन्धु की ऊर्मियों ने उछल
कर दिया मज्जित
सीता के जीवन को उस पल ।
था सती का हृदय
जैसे तप्त-सिकतामय ।
प्लावित हो गया उधर
बरसा जब राम-प्रेम का जलधर ॥

मन-ही-मन कहने लगीं सती,
‘हाय ! मैं चिर-पापाचारिणी,
लिख रही थी भारती
प्रभु-हृदय की सन्ताप-कारिणी ॥

मैं तो अबला दुर्बल-हृदया अत्यन्त,
मेरे प्रभु का अनुग्रह अथाह अनन्त ।
प्रभो ! क्षमा-पारावार अगाध !
क्षमा कीजिये मेरा अपराध ।
विधि ने मुझे बना दिया इस पल
आपके हृदय का गरल ॥’

पत्र छुपा तदनन्तर
बोलीं जानकी हर्ष व्यक्त कर :
‘ जाओ प्यारे युगल नन्दन !
करने महाराज के पद-सरोज दर्शन ॥

कह रहे थे तात
वहीं तुम दोनों भ्रात
करोगे संगीत गान ।
स्वभाव से वह तो सुधा-समान ॥

पुण्यमय यज्ञ-क्षेत्र में
वह अमृत-प्रवाह बन
प्रत्येक हृदय-परिसर में
व्याप्त हो जाएगा सघन ॥

तुम्हें बुलाएंगे यदि रघुवंश-प्रदीप,
जाओगे उनके समीप
तुम युगल भ्रात,
करोगे चरणों में सभक्तिक प्रणिपात ॥

उधर देखोगे उनके अनुज-त्रय,
चरणों में उनके प्रणाम करोगे सविनय ।
तुम युगल सहोदर
राजमाताओं के पद-सरोज-रज पावन,
लगाकर मस्तक पर
सफल करोगे अपना जीवन ॥

उन तीनों के समीप आसीन
होंगी सीता की भगिनियाँ तीन ।
चरणों में उनके तुम युगल सहोदर
सीता-सी उन्हें मान प्रणाम करोगे सादर ॥

‘तुम दोनों किसके तनय ?’
यदि पूछेंगे कोई परिचय,
वहाँ दोगे उत्तर :
‘तपस्विनी-धन हम युगल सहोदर ॥’

इसप्रकार वचन से जननी के,
आनन्दित हो उठे नन्दन युगल ।
भर गया मन में उन्हींके
नवल कौतुहल ॥

न रहा भोजन शयन में आदर ;
उनके हृदय के भीतर
नृत्य करने लगी सर्वथा
श्रीराम की गौरव-गाथा ।
कथालाप कर राम-प्रसंग परस्पर
आ गये निद्रा की गोद में दोनों सहोदर ॥

जानकी का जीवन बहता रहा
पतिभक्ति-सरिता-धारा में प्रखर ।
आवर्त्त में भ्रमता रहा
वहाँ अस्थिर होकर ॥

उसे गोद में बिठाने
हुआ नहीं निद्रा का बल ।
इसलिये बताया उसने
योगमाया के समीप चल ॥

कहा : ‘देवीजी ! आज जीवन रामवधू का
मानवी हृदय-सीमा अतिक्रम कर चुका ।
बारह वर्षों तक
बरसाकर लोतक
भिगाकर अपनी शय्या
सीता जनक-तनया
धीरे से आती थी किसी भी प्रकार
मेरे अंक में एक बार ॥

मधुर वाणी में आज बारबार
कितना दे रही हूँ पुकार ।
परन्तु सती कुछ न श्रवण कर
स्वर्ग-राज्य की ओर है अग्रसर ॥

इस पल नेत्र-प्रतिमा पुत्र-युगल
हो जायेंगे उसकी आँखों से ओझल ।
उसके लिये दशों दिशायें सारी
हो जायेंगी अन्धकारभरी ।
सुख-सूर्योदय नहीं
उसके इस जीवन में कहीं ॥

पतिव्रता बनी मैथिली,
परन्तु उसे क्या सुफलता मिली ?
दुःखिनी देख सके अवश्य,
समुज्ज्वल कर दो उसका भविष्य ॥

प्राण-आलबाल में नयनों का पानी डाल
पाया अबला ने पतिभक्ति का उद्यान विशाल ।
वहीं न फूल खिला,
न कोई फल मिला ।
कहो तो उसका जीवन अपना
होगा घोर व्याकुल कितना ?’

योगमाया बोलीं : ‘चलो री सहचरी !
ढलने जा रही शीतल विभावरी ।
सीता के समीप जाकर
हम दोनों अभी सत्वर
उसका भविष्य-रहस्य
प्रकट कर देंगी अवश्य ॥’

तुरन्त निद्रा के संग योगमाया आयीं,
सीता की पर्णकुटी के अन्दर समायीं ।
दिव्य ज्योति से वनस्थल
उठा जगमगा ।
दिव्य सौरभ से महीतल
महकने लगा ॥

पाकर वही सौरभ मन्द-मन्द
जानकी के जीवन में भर गया पुलक ।
ज्योति-प्रभाव से हो गयी बन्द
उनके नयनों की पलक ॥

आया दृश्य यही,
ज्योतिर्मयी विराजी हैं जानकी ।
धरती है जगमगा रही
ज्योति से उनकी ॥

स्वयं मैथिली को साथ लेकर
रत्न-सिंहासन पर
विराजमान हैं प्रसन्न-वदन
ज्योतिर्मय श्रीरघुनन्दन ।
कुश बैठे हैं गोद में पिता की
और लव गोद में सीता की ।
समीप करके छत्र धारण
विद्यमान लक्ष्मण ऊर्मिला-रमण ॥

चन्द्रकिरण-सा शुभ्र सुन्दर चामर
चला रहे भरत स्वधर्म पालन कर ।
मयूर-चन्द्रिका-विरचित व्यजन
ले अपने हाथ झल रहे शत्रुघन ॥

भविष्य-मुख में सबकी जीवन-ज्योति प्रखर
बह रही सरिता का स्रोत बनकर ।
कोटि-कोटि नर नारी सभी मान
पुण्य तीर्थ महान्,
कर रहे हैं उस पावन
प्रवाह में अवगाहन ॥

सुदूर काल-समुद्र की ओर
चल रही जोर,
प्रतिक्षण अपना आकार
बढ़ाकर वही धार ॥

ऊपर से सभी अमर विद्याधर
बरसा रहे सुमन मनोहर ।
अमरों के संग दानव
नाग, अप्सरा, मानव
सबके ‘जय सीताराम’
उच्चार से व्याप्त हो गया धराधाम ॥

घर-घर में, प्राण-प्राण में, नगर-नगर में,
सरिता-नाव में, सागर-पोत में, कन्दर-कन्दर में,
दिन में, रात में,
प्रदोष में, प्रभात में,
सुख में, दुःख में,
धनी निर्धन सभीके हृदय में
‘जय सीताराम’
ध्वनि गूँज उठी है अविराम ।
मुग्ध हो गयीं निहार यही
सती-रमणी-कुल-शिरोमणि वैदेही ॥

* * * *

(तपस्विनी का एकादश सर्ग समाप्त)
= = = = = =


* स्वभावकवि-गंगाधर मेहेर-प्रणीत
ओड़िआ महाकाव्य ''तपस्विनी'' का
डॉ. हरेकृष्ण मेहेर-कृत हिन्दी अनुवाद
सम्पूर्ण *

॥ श्रीः ॥


* * * * *



[ सौजन्य :
स्वभावकवि-गंगाधर-मेहेर-प्रणीत "तपस्विनी".
हिन्दी अनुवादक : डॉ. हरेकृष्ण मेहेर.
प्रकाशक : सम्बलपुर विश्वविद्यालय, ज्योति विहार, सम्बलपुर, ओड़िशा, भारत.
प्रथम संस्करण २००० ख्रीष्टाब्द.]

* * * * *